Тәйвәнниң президент сайлимиға икки күн қалғандики җиддий риқабәт

Тәйвәндә президент сайлимида содигәрләр, болупму чоң қуруқлуқтин көчүп кәлгәнләр ма йинҗюниң қайта сайлинишини қоллайду. Йәрлик тәйвәнликләр сәй йиңвен ханимни қоллайду.
Мухбиримиз вәли
2012.01.12
sey-yinwen-xanim-saylam-305.jpg Демократийә вә илғарлиқ партийиси (минҗиндаң) ниң намзати сәй йинвен ханим(солда) өзиниң қоллиғучилири арисида. 2012-Йили 9-январ, тәйвән.
AFP

Тәйвәндә 1‏-айниң 14-күни әтигән саәт 8 дин кәч саәт 4 кечә президент сайлими өткүзүлиду. Буниңға йәнә 2 күн қалди. Тәйбейдә чиқидиған “асия хәвәрлири” гезитидә баян қилинишичә, һазир тәйвәндә содигәрләр, болупму чоң қуруқлуқтин кәлгәнләр көк байрақчиларниң (гоминдаң)ниң намзати 69 яшлиқ ма йинҗюниң қайта сайлинишини қоллайду. Чүнки ма йинҗю тәйвән президенти болуп турған өткән төт йил ичидә, чоң қуруқлуқтики коммунист һөкүмити билән мунасивәтни яхшилиған, тәйвән билән коммунист хитай оттурисида таможна беҗида етибар бериш келишими имзалиған, тәйвән содигәрлириниң чоң қуруқлуққа салған мәблиғини көпәйткән иди. Әмма йәрлик тәйвәнликләр, коммунист хитай билән мунасивәтләрдә көп аччиқ саваққа игә җамаәт әрбаблири, сиясийонлар йешил байрақчиларниң (демократийә-илғарлиқ партийисиниң) намзати 55 яшлиқ сәй йиңвен ханимни қоллайду. Тәйвәндики хәлқчи партийә (чиңминдаң) ниң намзати суң чюйүгә берилгән аваз бәк аз.

Хәвәрдә баян қилинишичә йәнә, һазир коммунист хитайниң тәйвән сайлимиға қарита қолланған һәрикити наһайити йошурун һәм қәбиһ. Хитай һазир тәйвән содигәрлиригә, әгәр ма йинҗюға аваз бәрмисә, буниңдин кейин чоң қуруқлуқтин алидиған мәнпәәтләргә еришәлмәйдиғанлиқини уқтуруп тәһдит селипла қалмай, тәйвән содигәрлириниң чоң қуруқлуқтики хотунлириниму, ма йинҗюға аваз бериш үчүн тәйвәнгә йолға салмақта.

Көк байрақчиларға тәвә учур васитилириниң баян қилишичә, гәрчә һазир ма йинҗю еришкән авазниң сани сәл көптәк көрүнсиму, ахирқи минутларда ма йинҗюға берилгән аваз 5% дин 10% ғичә кәмләп кетиш еһтимали бар. Буниңдин бурунму, коммунист хитайниң тәйвән мустәқилчилиригә (йешил байрақчиларға) қарши туруш үчүн елип барған һәрикәтлири түпәйлидин мушундақ өзгириш йүз бәргән иди.

Америка авазиниң баян қилишичә, бүгүн тәйбейдә көк байрақчиларниң намзати ма йинҗю өзи мухбирларни күтүвелиш паалийити өткүзүп, җуңхуа минго дегән рамка астида туруш, хитай билән бирләшмәслик, мустәқил болмаслиқ, уруш қилмаслиқ, иқтисадни яхшилап, оқуғучилар үчүн иш пурсәтлири яритиш сиясити қоллинидиғанлиқини тәкрар җакарлап давамлиқ аваз топлиған.

Тәйвән демократийә-илғарлиқ партийисиниң баянатчиси су мейчинму бүгүн мухбирларға, әгәр йешил байрақчилар сайламда йеңип чиқса, буниңдин кейин тәйвәнликләрниң хитай билән алақә қилишиға қарши турмайдиғанлиқини, әмма ма йинҗю һөкүмитидәк “тәйвәнниң тухумини чоң қуруқлуқниң севитигә селип” тәйвән иқтисадиға хейим-хәтәр пәйда қилишқа қарши туридиғанлиқини җакарлап, техиму көп авазға еришишкә теришқан.

Хитайниң “йәршари вақит гезити”ниң бүгүн тәһлил қилишичә, һазир тәйвәндики президент сайлимида аваз топлаш паалийәтлири наһайити җиддий кетиватиду, әмма бу қетим йәнила бурун йүз берип өткәндикидәк, адәттә җим турувелип ахирқи минутта аваз берип, намзатларниң аваз нисбитидә тосаттин чоң өзгириш пәйда қилидиған “әгәшмә кесәл” дин хали болуш қейин.

Учур архиплириға қариғанда, тәйвән сайлиминиң қанун асаси җуңхуа минго асасий қанунидин кәлгән. Җаң җеши 1949‏-йили чоң қуруқлуқта урушта мәғлуп болуп қечип чиқип тәйвәнни игиливалғандин кейин, тәйвәндә сайлам өткүзүлүп турған. 1954-, 60- , 66- вә 72‏-йиллири өткүзүлгән сайламларда мустәбит җаң җеши җуңхуа минго президенти болуп сайланған. 78-, 84-йиллири өткүзүлгән сайламларда, җаң җешиниң оғли җаң җинго җуңхуа минго президенти болуп сайланған. 90‏-Йилидики сайламда, ли деңхуй тәйвән президенти болуп сайланған. 96‏-Тәйвәндики сайламдиму ли деңхуй қайта сайланған. Ли деңхуй асасий қанунға түзитиш киргүзүшкә башлиғандин кейин, милләтчи партийә (гоминдаң) уни партийидин чиқиривәткән. 2000‏-Йили демократийә-илғарлиқ партийисиниң намзати чен шүйбйән тәйвән президенти болуп сайланған. У, 2004‏-йилидики сайламда йәнә қайтидин сайланған. Хитай уни мустәқил болушқа йүзләнди дәп һәрбий тәһдит селишқа башлиған. 2008‏-Йили милләтчи партийиниң (гоминдаңниң) намзати ма йинҗю тәйвән президенти болуп сайланған.

Тәйвәндә 1991‏-йили 4‏-айдин кейин җәмий 7 қетим түзитиш киргүзүлгән асасий қанун асасида, һазирқидәк тәйвәнниң президентини омум хәлқ биваситә сайлап чиқидиған, зөрүр болса вәзипидин қалдуралайдиған, хәлқ сайлап чиққан президент тәйвәнниң территорийә пүтүнлүкини қоғдап, әркинлик, демократийә принсиплириға асасән сиясәт түзидиған, пүтүн җәмийәт илғарлиққа ечиветилидиған, һөкүмәт қанун бойичә иш беҗиридиған, пүтүн хәлқ һөкүмәтни назарәт қилидиған түзүм йолға қоюлидиған болди.

Униңдин бурун тәйвән японийиниң һөкүмранлиқида турғандиму, 1935‏-йилдин башлап, һәр йили област, шәһәр, наһийә, мәһәллә, аймақ парламент әзалирини хәлқ омум сайлам арқилиқ сайлап йеңилап туридиған түзүм йолға қоюлған иди. Пәқәт тәйвән җуңхуа минго дәвригә киргүчә болған арилиқта уруш түпәйлидин икки қетим сайлам өткүзүлмәй қалған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.