Хитайдики йеңи тйәнәнмен аламәтлири

“дипломат” гезити хитайда пәйда болған йеңи тйәнәнмен аламәтлири һәққидә мулаһизә елан қилди. Бу мақалидә, хитайда пәйда болған зиялийлар қатлимидики чоң ойғиниш билән, хитайниң юқири рәһбәрлик қатлимида йиллардин буян тилға елиш чәкләнгән талаш - тартиштики мәсилиләрниң һазир қайтидин музакирә қилинишқа башлиғанлиқини йеңи тйәнәнмен аламәтлири, шундақла өтүп кетиватқан сиясий пурсәт дәп көрситилгән.
Мухбиримиз вәли
2012.04.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
tank-man-305.png 1989 - Йилидики тйәнәнмен вәқәсидә танкиларни тосуп турувалған кишиниң сүрити
AFP

Токйодин енглизчә тарқилидиған “дипломат” намлиқ илмий мәҗмуәниң түнүгүнки санида, “йеңи тйәнәнмен аламәтлири” сәрләвһилик бир обзор бесилди. Тйәнәнмен аламәтлири десә, кишиләрниң исигә тйәнәнмен вәқәси килиду. Бу обзорнң аптори америкидики карниҗи хәлқара тинчлиқ фонд җәмийитиниң хитай мәсилилири тәтқиқатчиси мин шинпей. Аптор америкидики принстон универиситетида хәлқара мунасивәтләр буйичә магистерлиқ, харвард универсетитида докторлуқ унвани алған. Буниңдин бурунму мәзкур мәҗмуәдә, апторниң “хитай дегән бу дөләтниң рәңги немә?”, “чериклик ахир хитайни гумран қилиду” қатарлиқ бир нәччә обзори бесилған иди.

- Хитайда пәйда болған сиясий пурсәтләр өтүп кетиватиду, - дәп обзорини башлайду аптор, - бу пурсәт, дең шавпиң дәвридин кейинки сиясий сәһнидә хитай мәркизи комитетидики юқири дәриҗилик әмәлдар бо шиләйниң учтумтут йеқилғанлиқидин ибарәт драмматикилиқ вәқәла әмәс, бәлки техиму муһими, йиллардин буян хитайниң юқири қатлимида тилға елиш чәкләнгән талаш - тартиштики чоң мәсилиләрниң һазир тосаттин қайтидин тиға елинип музакирә қилинишқа башлиғанлиқи.

Апторниң қаришичә, хитай мәркизи комитетидики юқири дәриҗилик әмәлдар бо шиләй учтумтут йеқилған вәқә арқилиқ, хитайда чериклик йүз бәрмигән җай йоқлуқи, қанунсиз вастиләрни қолланмайдиған әмәлдар тепилмайдиғанлиқи, җәмийәттә һәр қайси тәбиқиләр нишансиз гаңграп қалғанлиқи мәлум болди. Бу, йәнә бир тйәнәнмен вәқәси йүз беришниң шәрти һазирланғанлиқидин дерәк берәтти.

Апторниң қаришичә, 1989 - йили тйәнәнмендә черикликкә қарши туруш шуари билән башланған демократик һәрикәт бастурулғандин кейинки 20 нәччә йил ичидә, коммунист хитай әйни вақиттики ортақ көз қарашларни һәрхил вастә арқилиқ бир - бирләп вәйран қилди. Буниң билән хитай һөкүмити үчүн, намда иқтисадий ислаһат дәп аталған, әмәлийәттә бир партийиниң мустәбитликини йолға қойидиған пурсәт туғулған иди. Әмма йеқинда йүз бәргән бо шиләй вәқәсидин кейин, хитайниң мәркизи һоқуқ қатлимида бирлик чак - чекидин бузулди. Шундақла йәнә улар бир улуқ лебирал еқимниң күчлүк қаршилиқиға дуч кәлди.

Апторниң қаришичә, тйәнәнмен вәқәси йүз беришниң шәрти һазирланғанлиқиниң йәнә бир аламити - зиялийлар қатлимида пәйда болған кәң көләмлик ойғиниш. Гәрчә йиллардин буян хитайниң юқири қатлимида тилға елиш чәкләнгән талаш - тартиштики чоң мәсилиләрниң һазир тосаттин қайтидин музакирә қилинишқа башлиғанлиқиға даир учурлар, һазир у хитайда интайин сәзгүр мәсилә болғанлиқи үчүн, буниң тәпсилатини хитайдики көп сандики учур вастилиридин тапқили болмисиму, әмма зиялийларниң бу мәсилиләрни издәп тепиш, музакирә қилиш қизғинлиқини һәргиз тосуп қалғили болмайду. Гәрчә 1989 - йилидин кейин йетилгән зиялийларниң көз қариши пишқәдәм зиялийлардин пәрқләнсиму, әмма уларниң һәммсиниң көз қариши һазир йәнила үч ноқтиға ортақлашти. Бу, биринчидин, хитайда йолға қойған иқтисадий ислаһатлар мәғлуп болди яки аллиқачан тохтап қалди; иккинчидин, һөкүмәтму сиясий ислаһат елип бармиса болмайдиғанлиқини һес қилди; үчинчидин, қатмал мустәбитләрму нишанни йеңилайдиған чоң өзгириш ясимиғичә, һакимийитини кризистин қутулдуруп давамлиқ тутуп туралмайдиғанлиқиға көзи йәтти, дегәндин ибарәт иди.

Бу обзорни “хитайға нәзәр” тоз гезити тәрҗимә қилип бүгүнки санида елан қилған һаман, оқурмәнләр инкас йоллиди. Бу йолланмиларниң беридә, коммунист хитай фашистлири хитай хәлқи нәччә йилдин буян учрап бақмиған бундақ вәһши дүшмән, у, гетләрдинму қәбиһ, һазирқи пурсәтләрни көрүп бәк алдирап һаяҗанлинип кәтмәслик керәк, дәп көрсәткән. Бу йолланмиларниң йәнә биридә, алди билән хитайниң асасий қанунидин “маркисизм” һәққидики маддиларни үзүл - кесил тазилаш керәк, ундақ қилинмиған әһвалда, коммунист хитай йәнә маркисизм дегән бу зәһәргә йеңи марка чаплап базарға салиду, дәп көрсәткән. Бу йолланмиларниң йәнә биридә, маркисзм - лененизм дегән дәл террорчилиқ нәзирийиси дәп көрсәткән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.