Tonulghan zhornalist serwet qabaqli ependi bilen söhbet (2)

Türkiyidiki dangliq obzorchi, zhornalist serwet qabaqli ependi ilgiri axir bolup, anatoliye agéntliqi, türkiye géziti we terjiman gézitliride obzorchi bolup ishligen bolup, hazir türkiye edebiyatchilar wexpining bashliqi bolush bilen bir waqitta, yéngi chagh gézitide obzor yazmaqta.
Muxbirimiz erkin tarim xewiri
2008-06-02
Share
jornalist-serwet-qabaqli-305 Türkiyidiki dangliq obzorchi, zhornalist serwet qabaqli ependi muxbirimizning ziyaritini qobul qilmaqta.
RFA Photo / Erkin Tarim
  Serwet qabaqli uzun yil Uyghurlarning lidéri rehmetlik eysa yüsüf alptékinning yénida bolghan we uning türkiye rehberliri bilen élip barghan uchrishishlirigha shahit bolghan. Eger sherqiy türkistan dawasining türkiyide bilinmeydighan tereplirini bilishni xalisingiz tonulghan obzorchi serwet qabaqli ependi bilen élip barghan söhbitimizning xatirisige diqqet qilghaysiz.

Erkin tarim: hörmetlik serwet qabaqli ependi, sizning eysa yüsüf aliptékin bilen bille türkiyining bir qisim lidérliri bilen chüshken resimliringiz bar, eysa yüsüf aliptékin ependi türkiyining jumhur re'isliri we bash ministirliri bilen uchrashqanda siz dawamliq yénida bolghan ikensiz, bu uchrishishlarda némiler déyilgen idi?

Serwet: eysa yüsüf aliptékin pütün dunyani aylinip yürüp dunya lidérlirigha shundaqla türk rehberlerge sherqiy türkistan mesilisini anglitishqa tirishti. Eyni chaghda türkiyining sabiq jumhur re'isliridin kenan ewren jumhur re'isi bolup saylan'ghandin kéyin xitaygha ziyaretke barmaqchi boldi.

Biz kenan ewren ependimge sherqiy türkistanning weziyiti bayan qilin'ghan bir parche xet yézip, uni men ishlewatqan terjiman gézitining xojayini kamal ilijaq ependi arqiliq yetküzüp berduq. Eyni chagh eskiri hakimiyet mezgili bolghachqa weziyet bek ching idi, hetta eysa ependining türkiye sirtidiki yighinlargha bérishnimu cheklimekchi bolghan idi. Kéyin rehmetlik turghut özhal bash ministir boldi. Burun türkiye döliti sherqiy türkistan teshkilatlirigha biraz iqtisadi yardem béretti. Herbiyler siyasiy özgirish élip bérip hakimiyetni qolgha alghandin kéyin toxtap qaldi.

Biz turghut özhalgha dep bu yardemning eslige keltürülüshini telep qilduq. Turghut özhal derhal ministir hesen jalalgha téléfon qildi, shuning bilen döletning yardimi eslige kelgen idi. Milletchi heriket partiyisi bashliqi alparslan türkesh we sabiq dölet re'isi sulayman démir'illermu sherqiy türkistanliqlargha köp yardemlerni qilghan idi. Burun türkiyining dölet rehberliri xitaylar bilip qalsa ikki dölet munasiwitige tesir yétidu, dep qarap eysa yüsüp aliptékin ependi bilen xet arqiliq alaqe qilishatti. 1990 - Yillirining bashlirida turghut özhal jumhur re'isi bolghandin kéyin, men turghut özhalgha sherqiy türkistan hökümitining bash sékritari, Uyghurlarning lidéri eysa yüsüf aliptékin siz bilen körüshüshni arzu qiliwatidu, qandaq deysiz dep soridim. Men xitaylar bilip qalmisun dep mexpiy ekilip körüshtürimiz herqachan, dep oylighan idim.

Emma özhal bolsa metbu'at bayanatchisi qaya toper ependini yénigha chaqirip, sherqiy türkistan xelqining büyük lidéri eysa yüsüf aliptékin ependi men bilen körüshsem deptu, pütün chet'ellik we türk muxbirlargha uxturunglar, men ete eysa ependi bilen uchrishimen, dédi. Shuning bilen pütün metbu'at xadimlirigha xewer qilindi, etisi sa'et 10 da eysa ependi bilen birlikte oghli arslan aliptékin, zhornalist  dostum kamal chapraj we men üchimiz istanbul xarbiyediki herbiy méhmanxanigha barduq. Türkiye re'is jumhuri turghut özhal intayin qizghinliq bilen eysa yüsüf alptékinni qobul qildi.

Eysa yüsüf aliptékin bolsa jumhur re'isi turghut azhalgha Uyghur doppisi bilen ton teqdim qilghandin kéyin sherqiy türkistan heqqide söhbet élip bardi. Kéyin turghut özhal sherqiy türkistanning choqum musteqillikke érishidighanliqini, özliri körelmise balilirining yaki newrilirining choqum buni köridighanliqini éytti. Bu türkiye tarixida tunji qétim muxbirlarning aldida bir jumhur re'isining sherqiy türkistan heqqide dégen sözi bolup tarixqa yézildi. Bu türkiye tarixida nahayiti muhim bir hadise idi.

Erkin tarim: hörmetlik serwet qabaqli ependi, türkiyining jumhur re'isliri, bash ministirliri hemmisi sherqiy türkistan heqqide mana mushundaq yaxshi gep, yaxshi tileklerni qilghan iken. Hazirqi bash ministir rejep tayip erdoghanmu istanbul shehirining bashliqi waqtida eysa ependini yoqlap turidikentuq, bügünki kün'ge kelgende bolsa Uyghurlarning hazirqi lidéri rabiye qadir xanimning türkiyige kirishige wiza bérilmeywatidu, buninggha qandaq qaraysiz?

Serwet: hazirqi bash ministirimiz rejep tayip erdoghan istanbul shehirining bashliqi waqtida eysa yüsüf alptékinni hörmetlep uning qolini söygen kishilerning biri idi. Uning sherqiy türkistanning erkinliki üchün du'a qilghanliqini körgen idim.

Hetta rejep tayip erdoghanning sherqiy türkistanliq musulmanlar üchün du'a qiliwétip köz yéshi tökkenlikini, eysa yüsüf aliptékin wapat bolghanda bolsa yene uning jinazini mürisige élip toshughanliqinimu körgenmen.

Emma bügünki kün'ge kelgende pütün dunya döletlirige xalighanche bérip sherqiy türkistan dawasini anglitiwatqan rabiye qadir xanimgha "xitay bilen bolghan munasiwitimizge tesir yétidu," dep wiza bérilmeywatidu. Bu türkiye üchün bir eyibtur, bichariliqtur. Men buni eyibleymen.
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet