'Türki tillar diwani' pütün türkiy xelqler üchün en'güshterdur

Uyghurlarning 11 - esirde ötken ulugh tilshunas alimi mehmud qeshqirining "türki tillar diwani" namliq shanliq eseri Uyghurlar üchunla emes, belki barliq türkiy xelqlerning ötmüshini, ularning ejdadlirining örp - adetlirini, shu waqittiki tilini, aymaqlar otturisidiki shéwe perqlirini, tarixini, pelsepisini we edebiyatini tetqiq qilishliri üchün eng ishenchlik we janliq menbe bolup kelmekte.
Muxbirimiz ömerjan toxti
2010-02-11
Élxet
Pikir
Share
Print
Turkiyide saqliniwatqan " diwan lughet turki " ning eng kona nusxisi.
Turkiyide saqliniwatqan " diwan lughet turki " ning eng kona nusxisi.
RFA Photo / Erkin Tarim

Dotsént doktur yüsüf tepeliy bilen söhbet

Türkiyining aq déngiz uniwérsitéti türk tili fakultétining ustazi dotsént doktur yüsüp tepeliy bizning söhbitimizni qobul qilghan idi. U "türki tillar diwani"ning ehmiyiti toghriliq mundaq dédi:" mehmud qeshqiri ulugh eseri "türki tillar diwani" da 11 - esirdiki türk aymaqlirining sözlishidighan shéwiliri qandaq ikenliki we örp - adetliri qaysi shekilde ikenliki heqqide tepsiliy melumat bergenning sirtida, shu zamanlardiki türkiy xelqlerning her bir aymiqi toghriliq etrapliq melumatlarni béridu. Mesilen: oghuzlar mundaq qilidu, qarluqlar mundaq qilidu, ularning aditi mundaq dégen'ge oxshash. Shunga "türki tillar diwani" pütün türkiy xelqlerning tarix, pelsepe, medeniyet, til - yéziq, edebiyat qatarliq bir munche tarixiy miraslirini tetqiq qilish üchün birdin ‏ - bir en'güshteri bolup kelmekte. Shu sewebtinmu bu shanliq eser yalghuz türkiy xelqler üchünla emes, belki bashqa tetqiqatchilar üchünmu eng ishenlik menbe bolup kelmekte."

"Türki tillar diwani"ning yézilishidiki meqset

Dotsént doktur yüsüp tepeliy yene mundaq dédi: "türki tillar diwani" eslide ereblerning shu waqittiki türk tilini öginishi üchün yézilghan bolsimu, bérilgen misallar janliq misallardin bolghan. Mesilen: mehmud qeshqiri qandaqla bir mawzu heqqide toxtalghinida, uninggha sha'irlarning shé'irliridin, xelq maqal - temsilliridin, istilahlardin misallarni bergen. Shu sewebtinmu bu eser hazirmu ilim dunyasida öz tesirini saqlap qalghan. Mehmud qeshqiri özi heqqide toxtilip, " bu eserni yézish jeryanida pütün türk aymaqliri yerleshken sheher, qishlaqlarni bir - birlep kézip chiqtim, anglighanlirimni qoliqimgha yerleshtürdüm " deydu. Andin bu eserni türk tilini bashqilargha ögitish meqsiti bilen yazghanliqini otturigha qoyidu. Her halda eserni yézishtin meqset bashqilargha türk tilini ögitishtin bashqa, türk tiliningmu ereb tilidin qélishmaydighan bir til ikenlikini otturigha qoyush meqset qilin'ghan déyishke bolidu. Mundin bashqa, mehmud qeshqiri bu eserde xelqning ichidiki bilimlerdin xewer bérish arqiliq türklerge birinchi éghizdin melumat bergen kishi hésablinidu. Shunga türkiy xelqler özlirining ötmüshlirini tetqiq qilish we bilish üchün "türki tillar diwani" gha muhtaj bolidu. Mehmud qeshqiri qaraxaniylar sulalisining shahzadisi bolush süpiti bilen shu zamanlarda bir shahzadining xelqqe we jem'iyetke qandaq nezerde qarighanliqini biliwélishimiz üchünmu bizge muhim bilimlerni béridu. Bu eser yene qaraxaniylar zamanida shahzadilerning qandaq qilip her tereptin melumatliq qilip yétishtürülgenliki heqqidimu bizni qimmetlik melumatlar bilen teminleydu."

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Toluq bet