Түркий тиллар дивани русчигә тәрҗимә қилинип нәшр қилинди

Уйғурларниң дуняға мәшһур алими, тилшунас мәһмут қәшқири язған түркий тиллар дивани русчигә тәрҗимә қилинип нәшир қилинди. Бу китаб түркийиниң сабиқ җумһур рәиси сулайман демирәлниң тәлипигә бинаән русчигә тәрҗимә қилинған болуп бакудики миң бир күй нәшрияти тәрипидин 4 том қилип нәшир қилинди.
Мухбиримиз ирадә
2009-04-22
Share
Mexmut-qeshqiri-DLughet-305 Туркийидә сақлиниватқан " диван луғәт турки " ниң әң кона нусхиси.
RFA Photo / Erkin Tarim


2008 - Йилиниң мәһмут қәшқири йили дәп елан қилиниши билән дуняниң һәрқайси җайлирида мәһмут қәшқири вә униң улуғ әсири һәққидә нурғунлиған китаб - мақалиләр нәшир қилинди вә җай - җайларда илми муһакимә йиғинлири өткүзүлүп түркий тиллар дивани намлиқ бу зор әсәргә йүксәк баһа берилгән иди. Мәһмут қәшқири йилиға йәнә бир совға сүпитидә бу қамусниң русчисиму нәшир қилинип оқурмәнлири билән йүз көрүшти.

Түркий тиллар диванини баку дөләт унверситети түркологийә пәнлири факултети оқутқучиси рамиз әскәр әпәнди русчигә тәрҗимә қилип чиққан болуп бу түркий тиллар диваниниң русчә тәрҗимилириниң ичидә әң мукәммәл нусхиси икән. Рамиз әскәр әпәнди 2006 - йили түркий тиллар диванини өз хираҗити билән әзәричигиму нәшир қилип тарқатқан иди. Бу китабни әзәрбәйҗанчә вә русчигә тәрҗимә қилиш үчүн 20 йил вақит кәткәнликини ипадә қилған рамиз әпәнди бу һәқтә тохтилип өтти.

Әзәрбәйҗан билимләр академийисиниң һәммә бөлүмлири һәр йили түркий тиллар диванини тәрҗимә қилип нәшир қилишни өзиниң йиллиқ пиланиға қойған болсиму лекин бу пәқәтла әмәлийләшмиди. Ахири мән бу китабни 20 йиллиқ әҗир вә көз норумни сәрп қилиш нәтиҗисидә тәрҗимә қилип чиқтим. 2006 - Йили түркий тиллар диваниниң әзәричисини 4 том   қилип нәшир қилдурдум. Кейин түркийә җумһурийити сабиқ җумһур рәиси сулайман демирәлниң тәлипигә бинаән русчиғиму тәрҗимә қилип техи йеңила нәшир қилдурдум. Һазир русчә тәрҗимисиниң биринчи, иккинҗи вә үчинчи томлири нәширдин чиқти. 4 - Томиму мәтбуатта тизилип болди бесилиш алдида турмақта. Һазирчә бу 4 қамусни иқтисатниң чәклик болушидин 250 тираҗ билән бесип чиқардуқ. Кейин иқтисад яр бәрсә йәнә нәшир қилимиз. Бу китабларниң һәммисини русийигә вә русийә федератсийисидики түркий қериндаш милләтләргә әвәтимиз.

Совет иттипақи мәзгилидә түркий тиллар диванини тәрҗимә қилип нәшир қилдурғанлиқи үчүн пантүркизимни тәшвиқ қилған дәп қарилинип өлүм җазасиға һөкүм қилинған билим адәмлириниң барлиқи кишини һәқиқәтәнму ойға салиду. Түркий тиллар диванини совет иттипақи мәзгилидики әзәрбәйҗанда тунҗи болуп тәрҗимә қилип нәшир қилдурған киши мирза мәһсум ибраһимоф болуп у қамусни - 1925 - йили парчиларға бөлүп нәшир қилдурған икән әмма кейин бу намәлум сәвәбләр түпәйлидин тохтап қалған. Түркий тиллар диванини әзәрбәйҗанда 1935 - 1937 йиллири арисида русчигә толуқ тәрҗимә қилған киши өзбек хәлқидин болған алип сайит әпәнди болуп у истанбулда билим игилигәндин кейин әзәрбәйҗанға қайтип кәлгән. У әзәрбәйҗанда түркий тиллар диванини тәрҗимә қилиш гурупписи қурған болуп бу китабниң тәрҗимиси түгигәндә йәни 1937 - йили москваға чақиртилған вә уйәрдә өлүмгә һөкүм қилинип оққа тизилған. Һөкүм сәвәби болса пантүркизимни тәрғип қилип бөлгүнчилик қилиш дәп елан қилинған. Һазир алп сайит әпәндиниң бу қол язмиси әзәрбәйҗан билимләр академийисидә сақланмақта икән.

Түркий тиллар диваниниң русчигә тәрҗимә қилинишиниң мана мушундақ қанлиқ тарихқа игә болуши униң русчигә тәрҗимә қилинип нәшир қилинишиниң әһмийитини техиму зор қилмақта.

Бу китаб дуняви бир вәқәдур. Билгинимиздәк византийә дәвридә, қәдими ромда бәзи луғәтләр оттуриға чиққан болсиму, әмма бундин миң йил бурун 9000 сөзлүккә игә болған түркий тиллар диваниниң болуши көрүлмигән бир вәқә. Бу җәһәттин интайин муһим әһмийәткә игә. Биз түркий хәлқләрниң қәдими тилға, мәдәнийәткә вә тарихқа игә икәнликини дуняға испатлаватимиз. Биз әрәбләрдинму бурун 9000 миң сөзлүк бир хәзинигә игә болған хәлқ. Түркий тиллар диваниниң советләр иттипақида нәшир қилиниши әзәлдин тосалғуға учрап кәлгән. Руслар әслидә әсәрниң қанчилик қиммәтлик әсәр икәнликини билиду әмма у йилларда руслар түркий милләтләрдә пан түркизимниң күчлинип қалаймиқанчилиқ чиқиришидин вә сияси түзүмигә зиян келишидин қорққан. Шуңа бу китабниң нәшир қилинишиға тосқунлуқ қилған иди.

Һазир русийә федератсийиси ичидә татар, якут, башқурт, қумук қатарлиқ түркий җумһурийәт вә милләтлири бар. Буларниң түркий тиллар диванини тәрҗимә қилидиған адими вә иқтисадий күчи йоқ. Шуңа түркий тиллар диванидин уларниңму пайдилиниши үчүн биз түркийә җумһурийити сабиқ рәис җумһури сулайман демирәл билән бирликтә ахири бу түркий тиллар диванини улар һәммиси оқуп чүшинәләйдиған тил болған русчигә тәрҗимә қилип русийә федератсийисидә вә латвийидә тарқитишни пилан қилдуқ.

Улар буни оқусун, буниңдин пайдилансун, миң йил бурун явропада тил йоқ вақтида, рус тилиму йоқ вақтида бизниң тилимиз болған икән, биз мана мушундақ бир тилниң варисчилирикәнмиз дәп буниңдин бир күч - қуввәт алсун вә ассимлатсийә болмисун, дәп бу қамусни русчигә тәрҗимә қилип нәшир қилдурдуқ. Бизниң мәқиситмиз пәқәтла мушу. Русийә федератсийисидики вә шәрқий түркистандики асарәт астида яшаватқан қериндашлиримиз өзиниң мана мушундақ бир тилниң варисчиси болғанлиқини унтуп қалмаслиқи, буниңдин күч қуввәт елиши вә бар күчи билән өзини қоғдап қелиши керәк.

Юқирида уйғур алими мәһмут қәшқириниң түркий тиллар дивани намлиқ әсәрниң русчигә тәрҗимә қилинғанлиқи һәққидә китапни русчигә тәрҗимә қилған рамиз әскәр әпәнди билән елип барған сөһбәт программиси билән тонуштиңлар. Биз рамиз әскәр әпәндиниң зияритиизни қобул қилғанлиқиға рәһмәт ейтиш билән бирликтә униң бундин кейинки ишлиригә утуқ, тенигә саламәтлик тиләймиз.


Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.