Türkiye - xitay munasiwetliride Uyghur mesilisi

5 - Iyul ürümchi weqesidin buyan türkiye we xitaydin ibaret ikki dölet arisida nahayiti qoyuq diplomatiye bérish - kélishi bashlandi. 5 - Iyul weqesidin kéyin türkiyide barliqqa kelgen zor jama'et pikri we türkiye bash ministiri erdoghanning xitay hökümitini "irqiy qirghinchiliq qilish" bilen eyiblishi, weqe yaratqan eks sadani téximu yuqiri pellige kötürdi.
Muxbirimiz irade
2010-11-05
Élxet
Pikir
Share
Print
Süret, 8 - öktebir, türkiye bash ministiri erdoghan we xitay bash ministiri wén jyabaw söhettin kéyinki muxbirlarni kütüwélish yighinida.
Süret, 8 - öktebir, türkiye bash ministiri erdoghan we xitay bash ministiri wén jyabaw söhettin kéyinki muxbirlarni kütüwélish yighinida.
AFP Photo

Elwette türkiye bash ministirining bu herikitini bezi mutexessisler türkiyide barliqqa kelgen xelq awazining bésimigha baghlighan bolsimu we uning weqeni birleshken döletler teshkilatighiche kötürüp chiqish sözide turmighanliqini ilgiri sürgen bolsimu, erdoghanning eyni waqittiki herikiti xelq'arada belgilik tesir qozghap, xitayni bi'aram qilishqa yétip ashqan idi.

Buning bilen ikki dölet munasiwiti bir mehel jiddiyleshـti. Arqidinla xitay da'iriliri türkiyige arqa - arqilap hey'etlerni ewetip, türkiyide özini aqlashqa tirishti. Shundin béri türkiyige kelgen xitay hey'etlirining ayiqi üzülmeyla qaldi.

Ene shu diplomatik bérish - kélishler dawamida öktebir éyida xitay bash ministiri wén jyabawning türkiyide 3 künlük resmiy ziyarette bolidighanliq xewiri keldi. Bu xitay bash ministirining 5 - iyul weqesidin buyan türkiyide élip barghan tunji ziyariti bolup, türkiye metbu'atlirida türkiye - xitay munasiwetliri we Uyghurlarning mesilisi qaytidin kün tertipke keldi. Türkiyidiki herqaysi Uyghur ammiwi teshkilatliri we Uyghurlargha köngül bölidighan bashqa ammiwi teshkilatlar hemmisi wén jyabawning ziyaritige qarshi namayishlirini bashliwetti. Birinchi öktebir küni hem xitayning dölet bayrimigha, hem wén jyabawning türkiyige kélishige naraziliq bildürüsh meqsiti bilen türkiyining istanbul we enqere sheherliridiki xitay elchixana, konsulxanilirining aldida keng kölemlik naraziliq namayishliri élip bérildi.

10 - Ayning 1 - küni sherqiy türkistan medeniyet we hemkarliq jem'iyiti we sherqiy türkistan yashlar teshkilati birlikte istanbuldiki xitay elchixanisi aldida namayish qildi. Radi'omizning istanbulda turushluq ixtiyariy muxbiri arslan teminligen sin'alghu körünüshlirige asaslan'ghanda, namayishta sherqiy türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyitining bashliqi hidayitullah oghuzxan we sherqiy türkistan yashlar teshkilatining re'isi tibet yüje türk ependiler ayrim - ayrim halda bayanat élan qilghan. Ular sözide birinchi öktebir künining Uyghurlar kommunist xitay teripidin ishghal qilin'ghan qayghuluq bir kün ikenlikini, Uyghurlarning musteqilliq kürishining 61 yildin buyan toxtimay dawam qiliwatqanliqini, Uyghur xelqining musteqil yashash arzusining hergizmu toxtap qalmaydighanliqini ipade qildi. Xitay bash ministiri wén jyabawning türkiye ziyaritige naraziliq bildürüldi.
Süret, xitay bash ministiri wén jyabawgha qarshi namayishta ishlitilgen lozunka.
Süret, xitay bash ministiri wén jyabawgha qarshi namayishta ishlitilgen lozunka. RFA Photo / Erkin Tarim

Xitay bash ministiri wén jyabaw 10 - ayning 8 - küni türkiyidiki resmiy ziyaritini bashlidi. Uning ziyariti jeryanida türkiyidiki Uyghurlar we herqaysi ammiwi teshkilatlar keng kölemlik namayishlarni ötküzdi. 10 - Ayning 8 - küni türkiyining paytexti enqerede élip bérilghan namayishqa türkiyidiki ammiwi teshkilatlar we Uyghurlar qizghin ishtirak qildi. Shu küni enqerede turushluq ixtiyariy muxbirimiz erkin tarimning neq meydandin bergen xewiride namayish jeryanida ghezepke kelgen Uyghur namayishchilarning wén jyabawni élip kétiwatqan aptomobilgha ayaq atqanliqi melum boldi. Bu weqe türkiye metbu'atlirida "Uyghurlar xitay lidérini ayaq bilen kütüwaldi" qatarliq témilarda yer aldi.
Sürette, 10 - ayning 8 - küni, xitay bash ministiri wén jyabawning mashinisigha qaritip étilghan ayagh.
Sürette, 10 - ayning 8 - küni, xitay bash ministiri wén jyabawning mashinisigha qaritip étilghan ayagh. www.worldbulletin.net

Xitay bash minsitiri wén jyabaw istanbulgha yétip kelgende, uninggha qarshi namayishlar 9 - chésla küni istanbulda dawamlashti.
Süret,  10 - ayning 8 - küni enqerede ötküzülgen xitay bash ministiri wén jyabawgha qarshi namayishtin bir körünüsh.
Süret, 10 - ayning 8 - küni enqerede ötküzülgen xitay bash ministiri wén jyabawgha qarshi namayishtin bir körünüsh. RFA Photo / Erkin Tarim

Istanbulda turushluq ixtiyariy muxbirimiz arslan teminligen sin'alghudin melum bolushiche, namayish xitay bash ministiri wén jyabawning ziyaret qarargahliri bolghan béshiktash, qara köy we ayasofiya muziyining aldi qatarliq üch orunda élip bérilghan.

Namayishta dunya Uyghur qurultéyining mu'awin re'isi séyit tümtürk ependi söz qilghan. U sözide, türkiye bash ministirining wén jiyabawdin Uyghurlargha élip bériliwatqan insan heqliri depsendichiliki mesilisini sorishi kéreklikini, ikki dölet arisidiki bu yéqin hemkarliq munasiwitidin Uyghurlar we shundaqla Uyghurlargha köngül bölüwatqan barliq türk xelqi bi'aram boluwatqanliqini éytqan.
Süret, 2010 ‏- yili 10 ‏- ayning 9 ‏- künidiki xitay bash ministiri wén jyabawgha qarshi istanbul shehiride élip bérilghan namayishlardin körünüsh.
Süret, 2010 ‏- yili 10 ‏- ayning 9 ‏- künidiki xitay bash ministiri wén jyabawgha qarshi istanbul shehiride élip bérilghan namayishlardin körünüsh. RFA Photo / Arslan

Wén jiyabaw türkiyidiki ziyaritide ikki dölet arisida 8 türde kélishim imzalandi. Ikki dölet istratégiyilik shériklikini élan qildi emma ikki terep muxbirlarni kütüwélish yighinida Uyghur mesilsi'ini tilgha almidi. Muxbirlarni kütüwélish yighinida xitay ministir wén jiyabaw térorizimgha ortaq küresh mesilsini éytti, emma erdoghan peqetla iqtisad üstide toxtaldi. Mutexe'issisler buni ikki döletning Uyghur mesiliside pikir birliki hasil qilalmighanliqining ipadisi dep körsetti. We türkiyining Uyghurlarni térorist qalpiqi kiydürüshining mumkin emeslikini éytishti.

Xitay bash ministirining ziyariti ayaqlashqandin kéyin, türkiyide "xitayni chüshinish" pa'aliyetliri élip bérildi. Bu pa'aliyetning kün tertipi boyiche 10 - ayning 18 - küni chüshtin burun sa'et 10 yérimda enqerediki türkiye istratégiye tetqiqat merkizide türkiye bilen xitayning ottura sherq siyasiti we türkiye - xitay munasiwiti témisida yighin ötküzüldi.

Yighin'gha birleshken döletler teshkilati medeniyet komitétining xitay wekili, shangxey hemkarliq teshkilati tetqiqat merkizi bashliqi pen gu'ang, xitay ijtima'i penler akadémiyisi dunya iqtisadi we siyasiti tetqiqat inistituti bashliqi jang yüyen, béyjing uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler tetqiqat merkizi bashliqi jang xeybin qatarliq mutexessisler qatnashti.

Türk mutexesislerdin türkiye istratégiye tetqiqat merkizi bashliqi doktor sinan ogan ependi, mu'awin bashliqi doktor jalalidin yawuz ependi t o b b iqtisad we téxnologiye uniwérsitéti oqutquchisidoktor ihsan chomaq ependi we shundaqla istratégiyilik chüshenche inistituti mutexessisi doktor erkin ekrem ependi, türkiye 21 - esir tetqiqat merkizi mutexessisi bahadir qoch ependiler qatnashti.
Süret, 10 - ayning 18 - küni, enqerediki türkiye istratégiye tetqiqat merkizide ötküzülgen türkiye bilen xitayning ottura sherq siyasiti we türkiye - xitay munasiwiti témisidiki yighindin bir körünüsh.
Süret, 10 - ayning 18 - küni, enqerediki türkiye istratégiye tetqiqat merkizide ötküzülgen türkiye bilen xitayning ottura sherq siyasiti we türkiye - xitay munasiwiti témisidiki yighindin bir körünüsh. RFA Photo / Erkin Tarim

Enqerediki ixtiyariy muxbirimiz erkin tarimning xewer qilishiche, yighinning axirida nuqtiliq halda türkiye ‏ - xitay munasiwitide Uyghur mesilisi muzakire qilin'ghan. Bu heqte türk mutexessisler nuqtiliq halda toxtalghan bolsimu, xitaylar köp pikir bayan qilmighan.

Doktor sinan ogan ependi türkiye bilen xitay otturisida tijariy jehettin reqip bolush mesilisidin bashqa, Uyghur mesilisiningmu barliqini, xuddi tatarlar rusiye bilen türkiye munasiwetliride köwrüklük rol oynighandek, Uyghurlarningmu shundaq rol oynishi kéreklikini éytqan. Yighin'gha kelgen xitay mutexesisiler bolsa, artuq ipade bildürmey, bu mesilini choqum xitay hökümitige yetküzidighanliqini éytqan.

Xitay da'iriliri türkiyidiki "xitayni chüshinish" pa'aliyiti ramkisi astida xitay milletler sen'et ömiki namidiki ömekni teshkilligen. Ular enqere we istanbul sheherliride oyun qoyghan. Oyun qattiq bixeterlik tedbirliri ichide élip bérilghan. Artislar bolsa qattiq kontrol astigha élin'ghan.
Sürette, 10 - ayning 17 - küni "türkiyide xitayni chüshinish" paaliyitide, dangliq uyghur naxshichisi izzet ilyas sehnide.
Sürette, 10 - ayning 17 - küni "türkiyide xitayni chüshinish" paaliyitide, dangliq uyghur naxshichisi izzet ilyas sehnide. RFA Photo / Ekin Tarim

Emdi nöwet türk rehberlirige kelgen idi. Xitay hökümitining teklipige bina'en türkiye rehberliri arqa - arqidin xitayda resmiy ziyarette boldi. Aldi bilen türkiye ichki ishlar ministiri béshir atalay xitaygha yétip keldi. Arqidinla türkiye büyük millet mejlisi tashqi ishlar kométitining re'isi murat merjan we axirida türkiye tashqi ishlar ministiri exmet dawut'oghli xitayda resmiy ziyarette boldi. Yeni türkiyining eng muhim rehberliri oxshash waqitta dégüdek xitayda resmiy ziyarette boldi.

Türkiye tashqi ishlar ministiri ehmet dawut'oghlining ziyariti aldi bilen qeshqerde bashlan'ghan bolup, u qeshqer we ürümchilerde élip barghan ziyariti jeryanida, uyghular we türklerning qérindash tughqan xelq ikenlikini, türkiyining Uyghurlarning ehwaligha köngül bölidighanliqini, Uyghurlargha yardem qilidighanliqini qedemde bir tekitlep ötti.
Süret, türkiye tashqi ishlar ministiri exmet dawudoghlu we ayali qeshqerde uyghurlar bilen birge süretke chüshüwatqan körünüsh.
Süret, türkiye tashqi ishlar ministiri exmet dawudoghlu we ayali qeshqerde uyghurlar bilen birge süretke chüshüwatqan körünüsh. http://www.worldbulletin.net Din élindi.

Ehmet dawut'oghli Uyghur rayonidiki ziyaritini ayaqlashturup béyjingda xitay mu'awin dölet re'isi shi jinping bilen resmiy uchrishish élip bardi. U uchrishishta mehmut qeshqirining makani bolghan Uyghur diyarining türkler üchün muhim ehmiyetke ige ikenlikini, emma türkiyining xitayning zémin pütünlükige hörmet qilidighanliqini, türkiyide xitaygha qarshi heriketlerning élip bérilishigha yol qoymaydighanliqini éytti.

Hemmizge melum bolghandek, türkiye Uyghurlarning kishilik hoquq pa'aliyetliri eng aktip bolghan dölet. Türkiyide "xitaygha qarshi pa'aliyetlerge yol qoymasliq" ning da'irisi néme idi. Türkiye - xitay munasiwiti mutexesisi erkin ekrem ependi türkiyidiki heriketlerning türkiyidiki asasiy qanun ramkisi ichide we démokratiyilik usulda élip bérilidighanliqini, shunga buni emeliyetke tetbiqlashning ongaygha chüshmeydighanliqini éytti.
Süret, türkiye tashqi ishlar ministiri exmet dawudoghlu we ayali mehmut qeshqiri süriti aldida.
Süret, türkiye tashqi ishlar ministiri exmet dawudoghlu we ayali mehmut qeshqiri süriti aldida. www.worldbulletin.net Din élindi.

Ikki emeldarning uchrishishda shi jinping sherqiy türkistan bölgünchilirini alahide tilgha aldi. U sherqiy türkistan bölgünchiliri shinjangning ténch tereqqiyatigha tosqunluq qiliwatqanliqini ilgiri sürüp, türkiyining bu jehettiki hemkarliqini telep qilip: " biz türkiyining sherqiy türkistanchilar mesilisidiki toghra pozitsiyisini teghdirleymiz we üch xil küchlerge qarshi hemkarliq qilishni telep qilimiz " dégen ibarini ishletti. Türkiyining sherqiy türkistanchilar mesilisidiki toghra pozitsiyisi némidin ibaret? shi jinpingning bu sözini qandaq chüshinish kérek?

Türkiye tashqi ishlar ministiri ehmet dawut'oghli Uyghur diyaridiki ziyariti jeryanida Uyghur rayonining re'isi nurbekrige türkiyining Uyghur rayonida türlük iqtisadiy, medeniy munasiwetlerni tereqqiy qildurushni arzu qilidighanliqini ochuq otturigha qoydi. Elwette buning emelge éshishi aqiwette nurbekrining emes, xitay merkizi hökümitining buninggha yol qoyidighan - qoymaydighanliqi bilen munasiwetlik. Xitay merkizi hökümiti bolsa türkiyining Uyghur rayoni bilen iqtisadiy jehettin, qismen halda medeniy jehettiki munasiwetlirini tereqqiy qildurushigha azraq bolsimu yéshil chiraq yaqidighandek körünmekte. Erkin ekrem ependining qarishiche bu xitayning özining isitratégiyilik menpe'eti bilen munasiwetlik.

Erkin ekrem ependi sözining axirida türkiye tashqi ishlar ministiri ehmet dawat'oghlining hazirghiche türkiyide wezipe ötewatqan eng bilimlik we eng eqilliq bir tashqi ishlar ministiri ikenlikini éytip, "uning xitay bilen bolghan munasiwetliri we Uyghur mesilisini qandaq yosunda élip mangidighanliqini birlikte körimiz" dédi.

Uyghur mutexessisler, türkler bilen Uyghurlarning qérindash, dindash bolushi we ikki milletning tarixtin buyan qoyuq munasiwet ornitip kelgenliki qatarliq nurghun amillar türkiyini Uyghurlarning könglide alahide orun'gha ige qilip keldi. 5 - Iyul weqesidin kéyin türkiyide qozghalghan qattiq jama'et pikri, aridiki musapiler qanche uzun bolushidin qet'iynezer, ikki millet arisdiki qérindashliq rishtige tesir körsitelmeydighanliqini ispatlap berdi. Shunga meyli némila bolmisun, weqedin kéyin bir türk lédirining Uyghur rayonigha ziyaretke bérishi, ortaq tariximizning abidilirini ziyaret qilishi, Uyghur jama'iti bilen birlikte jüme namizini oqushining özila Uyghur xelqige yéterlik derijide rohiy ozuq boldi dep muhakime qilishmaqta.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Toluq bet