Uyghurlarda eydiz tehdidi rehimsiz ré'alliq

Uyghur élide eydiz wirusi bilen yuqumlinish ehwalining barghanche yamanlishishi ademni chöchütidu. Xitayning bu heqtiki sanliq melumatlirigha qarighanda Uyghur éli eydiz wirusi bilen yuqumlinish jehette xitay boyiche tötinchi orunda turidiken.
Muxbirimiz jüme
2008.12.04
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
uyghur-elide-eydiz-305.jpg Namelum eydiz chékermenlirining körünüshi chüshürülgen süret.
RFA Anglighuchisi teminligen.

Yerlik orunlardin igilishimizche eydiz wirusi bilen yuqumlinish ehwali nöwette Uyghur élining bezi jaylirida adettiki kishiler topigha ötüshke bashlighan.
Mutexessisler bu xil ehwalni intayin xeterlik dep agahlandurmaqta.

Tijaretchi ablet aka: " süydüngda bu késelde ölgenler bek köp"

Xitay munasiwetlik da'irilirining melumatlirigha qarighanda, eydiz késili 1995 - yilining kéyinki yérimida Uyghur élige tarqilishqa bashlighanliqi melum bolup, shu jeryanda Uyghur élide eydizdin yuqumlinish derijisi barghanche chongqurliship, nöwette yuqumlinish we shu xil wirusta ölüp kétish hedisisi adettiki kishiler arisida körülüwatqanliqi ashkarilanmaqta.

Bu heqte radi'omizning ziyaritini qobul qilghan ili oblasti süydüng baziri tewesidiki Uyghur tijaretchi ablet aka, öz inisining eydiz bilen aghrip ölüp kétish jeryani eslep ötti we bu xil késellik bilen ölüp kéliwatqanlarning arisida déhqan kishilerningmu barliqini ilgiri sürdi we" süydüngda bu késelde ölgenler bek köp" dédi.

Eydiz késellikige a'it tor béti "qizil lénta" torida bu yil öktebirde bérilgen bir parche xewerde körsitilishiche, xongkonggha jaylashqan eydiz tetqiqat jem'iyitining diréktori chén jiwéy, xitayda dora tesir qilmaydighan bir xil eydiz wirusining adettiki kishiler topi arisida yamrawatqanliqini otturigha qoyghan we buning "agah bolush" derijisige ötkenlikini eskertken.

U bu heqte toxtilip mundaq dégen: " bu xil wirus adettiki kishiler topigha ötmekte. Buning alametliri anidin törelmige yuqushta téximu roshen bolmaqta. Biz buni tosaydighan bir chare tépishimiz kérek. Undaq bolmaydiken bizmu jenubni afriqigha oxshap qalimiz. Eger buning aldi yaxshi élinmisa, yuqumlinish xuddi bombidek tuyuqsiz partilaydu."

Doxtur memet imin:"Uyghur élidimu HIV wirusi adettiki kishiler topigha kéngiyishke bashlighan "

Nöwette kolombiye uniwérsitétida tébbiy tetqiqat bilen shughulliniwatqan Uyghur doxtur memet iminning bildürüshiche, Uyghur élidimu eydiz wirusining " wirus yuqush xetiri yuqiri kishiler topi" din adettiki kishiler topigha kéngiyish nisbitining ilgirikige qarighanda bir qeder roshenlishiwatqanliqini xitayning munasiwetlik organliri élan qilghan melumatlardin körüwalghili bolidiken.

Xitayning munasiwetlik organliri 2006 - yili élan qilghan sanliq melumatlargha qarighanda, shu yili iyun'ghiche Uyghur élide tizimgha élin'ghan eydiz yuqumdari 16 ming 35 neper bolup, bu san 2008 - yili séntebirge kelgende 24ming 818 neperge yétip ikki yérim yildek waqti ichide 8735 neper köpeygen.

Eger ré'alliq heqiqeten shundaq bolsa Uyghur jem'iyitining kelgüsi qandaq bolidu? bu Uyghur jem'iyitining herbir ezasi soghuq qanliq bilen estayidil oylishidighan, Uyghurlarning kelgüsi mewjutluqigha biwasite taqilidighan heqiqiy hayat - mamatliq mesilisi bolup, bu heqte toxtalghan sodiger ablet aka öz endishisini mundaq addiy yosunda ipadilidi.

Buningdiki asasi sewebler nede? undaqta Uyghur élidiki yerlik hökümet da'iriliri bu késellikning aldini élishta qandaq tedbirlerni qollandi?

Bu heqte ehwal igilesh üchün ürümchi sheherlik késelliklerning aldini élish we kontrol qilishi idarisining eydiz késelliki boyiche 24 sa'et meslihet bérish ornigha téléfon urghan bolsaqmu téléfonimiz jawabsiz qaldi.

Changkün: "hökümet Uyghur élide eydiz késellikining aldini élish xizmetlirige anche köp küch chiqarmighan"

Ilgiri shinjang pédagogika uniwérsitétida oqughan "qar leylisi eydiz jem'iyiti " ning qurghuchisi, yuqumluq jiger yallughigha giriptar bolghan oqughuchilarning hoquqni qoghdashqa arilashqanliqi sewebidin mekteptin qoghlan'ghan xitay eydiz pa'aliyetchisi changkün, eyni waqittiki ishlarni eslep, xitay yerlik hökümitining siyasiy jehettin qiziqmasliqi sewebidin, Uyghur élide eydiz késellikining aldini élish xizmetlirige anche köp küch chiqarmighanliqini ilgiri sürdi.

Changkün: "hökümet elwette yerliktiki menpe'etini qoghdash bilenla bolup kétip, yerliklerning saghlamliqqa bolghan telipini nezerdin saqit qilsa bolmaydu - de. Hökümet nurghun tereplerde keng qolraq bolushi kérek. Bir ish qilmaqchi bolghan ademning hemmiside siyasiy meqset bolushi natayin."

Changkün yene özining eyni waqitta "qar leylisi eydiz jem'iyiti" ni qurush meqsitining shu xil addiy istek üstige qurulghanliqini emma bu ghayilirining Uyghur élidiki siyasiy hawa sewebler tüpeyli emelge ashmighanliqini bildürdi we: " shinjangning hazirqi ehwalini bilmeymen. Chünki men u yerdin ayrilghinimgha ikki yil boldi. Ilgiri siyasiy sewebler tüpeyli eydizge qarshi pa'aliyetlirimmu toxtap qaldi. Eger siyasiy seweb bolmighan bolsa menmu mekteptin qoghlandi qilinmighan bolar idim" dédi.

"Eydizge taqabil turushta herbir Uyghur puqrasi öz a'ilisige we jem'iyetke qarita mes'uliyetchanliq tuyghusi yétildürüshi kérek"

Eydiz késili Uyghur élide barghanche yamrap kétiwatqan shara'itta, bu késellikni téximu keng yamrash we jem'iyetke téximu chongqur ijtima'iy asaret peyda qélishidin tosup qélish mumkinchiliki jehette öz pikirini bayan qilghan tijaretchi ablet, toluq kontrol qilishining peqet hökümet da'irilirining qolidin kélidighan ish ikenlikini ilgiri sürdi.

Halbuki Uyghur doxtur memet iminning bildürüshiche, Uyghur élide eydiz wirusining yamrap kétishide xitay hökümet da'irilirining mezkur krizisqa biperwa mu'amilide bolushi qatarliq siyasiy seweblerdin bashqa yene Uyghurlarning özi ichidiki ijtima'iy we exlaqi mesilisimu mu'eyyen salmaqni igileydighan bolup, shunga eydizge taqabil turushta herbir Uyghur puqrasi öz a'ilisige jem'iyetke bir xil mes'uliyetchanliq tuyghusi yétildürüshi intayin zörür iken.

Ziyaritimizni qobul qilghan yuqiriqi shexslerning bayanliridin we yuqiriqi sanliq melumatlardin shuni körüwélishqa boliduki, eydiz paji'esi we eydiz tehdidi Uyghurlargha nisbeten qandaqtur bir "ejnebiylerning késili" bolmastin, belki Uyghurlarning mewjutluqigha zor tehdit sélip turghan köz aldidiki rehimsiz ré'alliq tur.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.