Уйғурларниң түрк мәдәнийитигә қошқан төһпилири

Уйғурларниң түрк қәмлири ичидә әң мәдәнийәтлик вә әң илған бир хәлқ болғанлиқини пүтүн түрк аймақлири бирдәк етирап қилмақта. Уйғурларниң дуня тарихида тунҗи болуп таш мәтбә вә қәғәз ясаш техникисини иҗат қилғанлиқи, өзлиригә хас йезиқ вә елипбәни тунҗи болуп мәйданға чиқарғанлиқи, әрәб - ислам аталғулирини тунҗи болуп уйғур тилиға тәрҗимә қилип қолланғанлиқи буниң мисалидур.
Мухбиримиз өмәрҗан тохти
2009-12-02
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Туркийидә сақлиниватқан " диван луғәт турки " ниң әң кона нусхиси.
Туркийидә сақлиниватқан " диван луғәт турки " ниң әң кона нусхиси.
RFA Photo / Erkin Tarim

Түркийиниң ақ деңиз университети түрк тили бөлүминиң устази дотсент доктор йүсүп тәпәли бизниң бу һәқтики сөһбитимизни қобул қилған иди.

Дотсент доктор йүсүп тәпәли билән сөһбәт

Дотсент доктор йүсүп тәпәли өзини тонуштурғандин кейин мундақ деди:" түркләр һунлардин башлап дуня мәдәнийитигә зор төһпиләрни қошқан бир милләт. Заманимизда бу милләт һәрхил исимлар астида дуняниң һәр қайси җайлирида, бәзиси дөләт вә бәзиси аптономийә шәклидә яшап кәлмәктә. Һазир дуняда қирғиз, қазақ, азәри, түркмән, түрк, өзбәк, уйғур дәп аталған түрк аймақлириниң өз вақтидики тил йезиқлири көктүрк вә уйғур елипбәси иди. Көктүрк йезиқлири көктүрк елипбәси билән йезилған вә ташқа  оюлған иди. У вақитларниң диний етиқадиға көрә, бирла тәңригә йәни көк тәңригә етиқа қилиш асасида иди. Бу вақитлар миладийә 5 - әсир билән 8 - әсир арисини көрситиду."

Уйғурлар түркчә сөзләрни ясашта биринчи хәлқтур

Дотсент доктор йүсүп тәпәли уйғур дөлитиниң алаһидилики һәққидә мундақ деди:" уйғур дөлити дәври һәм дин , һәм елипбә өзгириш дәври һесаблиниду. Бу дәвр тарихларда уйғур дәври дәп атилиду. Буддисләр дәвридики уйғурларниң  йезиқлири һәм көктүрк елипбәсидә һәм уйғур елипбәсидә йезилип ташқа оюлған иди. Қәдимқи уйғур дәвригә аит вәсиқиләрни оқуп чүшиниш алаһидә зор билим тәләп қилиду, һазирғичә қилинған тәрҗимиләрдә көп хаталиқлар көрүлүп кәлди. Уйғур вәсиқилириниң бир қисми иккинчи дуня урушидин кейин тепилди. Қәдимқи уйғур вәсиқилирини билим дунясиға толуқ тонутуп, оттуриға чиқириш, бүйүк бир уйғур сөзлүки вә уйғур грамматикисиниң чиқирилиши түркләрниң тарихтики бу чоң өзгиришләрни қандақ әмәлгә ашурғанлиқини билишимиз үчүн наһайити муһимдур. Чүнки буддизм, христиан, мани динлириға аит китабларниң чөрисигә берилгән түркчә изаһатлар  уйғурлар өз вақтида ясиған йеңи түркчә сөзләрниму өз ичигә алған. Уйғурлар йеңи түркчә сөзләрни ясашта пүтүн түрк аймақлириға үлгә болған иди."  

Түркләрниң исламийәт билән тиз маслишип кетишидә уйғурларниң төһписи зор болған

Дотсент доктор йүсүп тәпәли йәнә мундақ деди:" түркләрниң исламийәтни қобул қилишида  вә бу йеңи дин билән тизла маслишип кетишидә уйғурларниң төһписи зор болған. Чүнки уйғур дәврини баштин кәчүрмигән болсақ, исламийәт билән мундақ тиз шәкилдә маслишип кетәлишимиз қийин иди.  Тәрҗимә билими уйғурлар дәвридә оттуриға чиққан болуп, уйғурлар ислам дининиң тәлиматлирини вә әрәбчә аталғуларни түркчигә айландуруп чүшәндүргән йиганә хәлқтур. Уйғурларниң бу түркчә тәрҗимилири пүтүн түрк дунясиға тарқиған вә һәммиси қоллинишқа башлиған иди. Анадолу әтрапида юнус һәмраһқа охшиған алимларниң әсәрлиридин уйғурлар өз вақтида ясиған түркчә сөзләр вә тәрҗимиләрни байқиғили болиду. Мәсилән: "аллаһ" сөзиниң орниға" тәңри", намаз сөзиниң орниға йүкүнуш мәнисидә" йүкүнч", "қадир" сөзиниң орниға "уган" дегән түркчә сөзләрни қолланғанға охшаш. Уйғурлар өз дәвридә ясиған түркчә сөзләр вә тәрҗимиләрниң көплири унтулуп китилгән болсиму, йәнә бәзиси һазирму давам қилмақта. Уйғурларниң түрк мәдәнийитигә қошқан төһпилири юқириқилар билән чәклинип қалмайду.  Бу мавзуда көпрәк издинидиған болсақ, уйғурларниң нурғун төһпилирини  оттуриға чиқиралишимизда шәк йоқ."

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт