' Алимҗан һимит вә осман иминларниң мәсилиси диний әркинлик мәсилиси'

Мәзкур җәмийәт бу мәсилиниң диний әркинлик мәсилиси икәнликини вә тутқунларниң хитай асасий қанунидики һоқуқини қолланғанлиқини билдүрди. Лекин йәрлик даириләр болса қанунға асасән һәрикәт қилғанлиқини илгири сүрмәктә.

Америкиниң тексас штатидики диний тәшкилат - җуңго ярдәм җәмийити қоюп беришкә чақириватқан қәшқәрлик уйғур христиан муритлириниң бири алимҗан һимит, йәнә бири осман имин болуп, җуңго ярдәм җәмийити 19 ‏ - декабир күни һәр қайси дөләт һөкүмәт рәһбәрлиригә, кишилик һоқуқ тәшкилатлириға шундақла тутқунларниң тәқдиригә қизиқидиған кишиләргә елан қилған улар һәққидики чақириқнамида хәлқара бесимниң наһайити муһим болуп қалғанлиқини, хитай даирилириниң пат арида " уларни қоюветиш яки қоювәтмәслик тоғрисида қарар чиқиридиғанлиқи"ни илгири сүргән иди.

Мәзкур җәмийәтниң учуриға асасланғанда "дөләт мәхпийәтликини ашкарилаш", " қанунсиз динини алмаштуруш" билән әйибләнгән осман иминни 2007 ‏ - йили әмгәк билән өзгәртиш җазасиға мәһкум қилинған, тутқундики христиан муритлириниң йәнә бири алимҗан һимитниң делоси болса һазирға қәдәр бир тәрәп болмай келиватқан иди.

Алимҗан һимит әсли чәтәлдики мәлум бир диний ширкәтниң хотәндики бир бағвәнчилик мәйданиниң мәсули болуп ишләйтти. Қәшқәр вилайәтлик дөләт хәвпсизлик оргини уни "қанунсиз диний паалийәт" елип бериш билән әйибләп, 2008 ‏ - йили 1 ‏ - айниң 12 ‏ - күни қолға алған. У 5 ‏ - айниң 27 ‏ - күни қәшқәр вилайәтлик оттура сот мәһкимисигә чиқирилған болсиму, лекин сот мәһкимиси делони "пакит йетәрсизлик" сәвәби дело турғузған органға қайтурувәткән болуп, у һазирға қәдәр үзлүксиз тутуп турулмақта иди.

Җуңго ярдәм җәмийити хәлқара җәмийәтниң бесимниң муһим болуп қелишидики сәвәбни чүшәндүрүп, йәрлик даириләрниң уларни" қоюветиш яки қоювәтмәлик"ни қарар қилиш алдида туруватқанлиқини тәкитлигән.

Җуңго ярдәм җәмийитиниң вашингитондики баянатчиси кәтерин кәйсин радиомизға бәргән мәзкур дело һәққидики баянатида: "биз хәлқара җәмийәтниң бу вәқәгә болған диққитини тартишқа тиришиватимиз. Чүнки биз даириләрниң бу икки делони шундақла поп ло йүәнчиниң делосини көздин кәчүрүватқанлиқидин хәвәрдармиз. Биз бу йәрдикиләр улар үчүн немә ишларни қилип берәләймиз дегәнни ойлишиватимиз. Биз хәлқара җәмийәтниң бу мәсилигә болған диққәт нәзири интайин муһим, дәп қараймиз. Чүнки һөкүмәтләр бу 3 делоға бир туташ қараватиду. Бу делониң муһимлиқи униң диний әркинлик мәсилиси болғанлиқида. Биз хәлқара бесимниң тутқундики бу христианларниң қоюп берилишидә муһим роли барлиқиға ишинимиз," дәп көрсәтти.

Бәзи көзәткүчиләр, қәшқәр вилайәтлик оттура сотниң 27 ‏ - майдики сотта алимҗан һимит делосини " пакит йетәрсизлик "сәвәби қайтуруветишидики түпки сәвәбниң олимпик йиғини билән мунасивәтлик икәнликини, әгәр даириләр алимҗан һимитни олимпик һарписида диний сәвәбләр билән җазалиса буниң хәлқара тәсири яхши болмайдиғанлиқини күздә тутқан, дәп мулаһизә қилишқан иди.

Җуңго ярдәм җәмийитидики кәтерин кәйсин " буниң сәвәбини бизму билмәймиз. Лекин биз һөкүмәт даирилириниң сәвәбини йәни уни әйибләйдиған йетәрлик пакит тепип берәлмигәнлик мәсилисини сорап келиватимиз. Сотниң уни сотлимаслиқидики сәвәб җ х идариси униң гунаһкар икәнликини испатлайдиған йетәрлик пакит көрситип берәлмигәнлики, лекин у буниңға қаримай даириләрниң уни әйибләйдиғанға йетәрлик пакит тепиш үчүн тутуп турулмақта" дәйду.

Хитайниң мунасивәтлик қанунлирида җ х органлириниң адәттики делоларда мәлум бир гумандарни тутуп туруш вақти 48 саәт болуп, сақчилар 48 саәт ичидә гумандарниң җинайитини испатлиши керәк. Лекин сақчилар көп һалларда дөләт бихәтәрлик қануниға асасән гумандарларни узун муддәт сорақсиз тутуп туралайду. Қәшқәр вилайәтлик оттура сот мәһкимисидики исмини ашкарилашни халимайдиған бир қанун хадими радиомизға бәргән бу һәқтики баянида сақчиларниң гумандарларни йетәрлик испат тапқанға қәдәр тутуп туралайдиғанлиқини билдүрди. У мундақ дәйду": қайтурувәткән болса қайтидин толуқлап тәқиплигән болуши мумкин. Мәсилән: пакит ениқ әмәс, дәлил - испат йетәрлик болмиған десә җ х оргини қайтидин тәкшүрүп бақиду. Чүшүп қалған яки ениқ болмайватқан мәсилиләр болса улар қайта тәкшүрүп бақиду. ‏)Алимҗан һимитниң делоси ( шу басқучта туруватқан болуши мумкин."

Хитай асасий қанунида пуқраларниң динға етиқад қилиш әркинлики қоғдилидиған болсиму, лекин даириләр һөкүмәткә тизимлатмиған диний гуруһлар вә диний җәмийәтләрниң паалийитини чәкләп, бу түрдики диний йиғилишларни " қанунсиз диний паалийәт", чәтәлликләр билән мунасивәтлик диний гуруһларни дөләт мәхпийәтликини ашкарилаш, дөләт бихәтәрликигә тәһдит селиш, дегән гунаһлар билән җазалимақта. Қәшқәрдики мәлум бир әмгәк билән өзгәртиш лагерида җаза муддитини иҗра қиливатқан осман имин 2007 ‏ - йили 9 ‏ - айда дөләт мәхпийәтликини ашкарилаш җинайити билән җазаланған иди.

Җуңго қанунида дөләт мәхпийәтликиниң еғир - йениклик дәриҗиси болидиғанлиқини тәкитлигән қәшқәр вилайәтлик оттура сот мәһкимисидики юқириқи қанун хадими, мәтбуатларда һөкүмәтниң сияситини тәнқид қилишниң дөләт мәхпийәтликигә ятидиған яки ятмайдиғанлиқиға даир соалимизға җаваб бәрди. У " буниңда мәхпийәтлик 3 хил болиду. Алаһидә мәхпий, адәттики мәхпий вә мәхпий, дегән. Шуниң дәриҗисигә чүшүрүп, бу һәқтики айрим бәлгилимиләргә салиду. Униңда қандақ ишлар алаһидә мәхпий, қандақ ишлар адәттики мәхпий, қандақ ишлар мәхпий дегән. Бу 3 иниң айрим - айрим даириси бар. Буниң ичидики мәхпий дегәнгә, ашкарилинип қалса чоң зиян йәтмәйдиған, қилмиши адәттики ишлар кириду.... Ахбарат йүзидә һөкүмәтни тәнқид қилиш мәсилисигә кәлсәк, буниң немини тәнқидлигәнликигә қарайду. Дөләтниң түзүлмисини яки сияси җәһәттики гәпләрни тәнқид қилса, бу җәрянда бәзи ишлар, муһим гәпләр ашкариливетилсә, бу шуниңға кирип қалиду" дәп көрсәтти.

Америкидики җуңго ярдәм җәмийитиниң рәиси кәтерин кәйсин хитайниң христиан муритлирини җазалиши хитай асасий қануниниң роһиға уйғун кәлмәйдиғанлиқини билдүрди. У " хитай асасий қанунида пүтүн хәлқләрниң диний әркинлики капаләткә игә, дейилгән шундақла 18 яштин юқири болған һәр қандақ кишиниң дин өгинишигә йол қоюлған. Шуңа өзиниң диний қаришини башқиларға билдүрүш, өгитиш қанунлуқ болупла қалмай, бу йәнә асасий қанунда капаләткә игә қилинған " дәйду. Лекин қәшқәр оттура сот мәһкимисидики юқириқи қанун хадими, җуңгода дөләт билән динниң айриветилгәнликини, кишиләрниң етиқад әркинлики болсиму, лекин башқиларға өз динини таңалмайдиғанлиқини илгири сүрди.

Һазир хитайниң уйғур елидики әдлийә оргинида сотлиниватқан диний әркинлик билән мунасивәтлик йәнә бир дело ло йүәнчи делосидур. Йеқинда даириләр уйғур елиниң қорған наһийисидә олтуридиған ло йүәнчи исимлик аилә черкавиниң бир чоқундурғучисини "қанунсиз мурит топлаш", " бөлгүнчилик қилиш " билән әйибләп қолға алған вә 15 ‏ - декабир күни сот ачқан иди. Җуңго ярдәм җәмийити 19 ‏ - декабирда елан қилған чақириқнамисидә хитай даирилири ло йүәнчини 2 уйғур христиан мурити қатарида қоюп беришкә үндигән.