Уйғурларниң «йәрлик хәлқ» салаһийити

Биз алдинқи програмилиримизда уйғур ели һөкүмәт даирилириниң сирттин кәлгән 6 милйон көчмәнни «турақлиқ олтурақлишиш гуваһнамиси» ға ериштүрүп уларни йәрликләштүрүватқанлиқи һәққидә уйғур сиясий паалийәтчилири вә зиялийлириниң көз қарашлирини силәр билән ортақлашқан идуқ. Сөһбәтдашлиримизниң һәммиси көчмән йөткәш мәсилисини хәлқаралаштурушниң муһимлиқини бирдәк тәкитләшкән иди. Бу һәқтә әнглийидә җәмийәтшунаслиқ пәнлири бойичә магистирлиқ унвани алған тәтқиқатчи туғба ханим болса, сөһбитимиздә бу мәсилини хәлқаралаштуруп җамаәт пикри һасил қилиш үчүн хәлқарада мәхсус бу мәсилә билән шуғуллинидиған нопузлуқ тәшкилатларниң алди билән уйғурларни йәрлик хәлқ дәп тонушиниң муһимлиқини тилға алған иди. Ундақта, б д т ниң алақидар маддилири буйичә йәрлик хәлқ дегән немә? йәрлик хәлққә алақидар қандақ низамнамиләр бар?
Мухбиримиз ирадә
2012-07-20
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Қәшқәр йеңи базарда сода қиливатқан кишиләр
Қәшқәр йеңи базарда сода қиливатқан кишиләр
Public Domain


Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, хәлқарада мәхсус йәрлик милләтләрниң һоқуқини қоғдаш үчүн паалийәт қилип келиватқан дуня йәрлик хәлқләр қурултийиға охшаш тәшкилатларниң йиллардин бери елип барған күчлүк паалийәтлири нәтиҗисидә, ахири бирләшкән дөләтләр тәшкилати мәхсус «йәрлик хәлқләрниң һоқуқ баяннамиси» ни қобул қилған. Б д т ниң йәрлик хәлққә бәргән тәбири вә уларға берилгән һоқуқниң қисқичә мәзмуни төвәндикичә :

Мәлум бир җуғрапийигә йәрләшкән вә у йәрдә яшиған, яшап кәлгән земини башқа дөләтләр тәрипидин игиливелинған, әмма өзиниң тарихи өрп - адәтлири, иҗтимаий, мәдәнийәт, сиясий турмуш адәтлирини сақлап қалған яки қисмән сақлап қалған хәлқләр «йәрлик хәлқ» дәп атилиду. Йәрлик хәлқләр өз тили вә мәдәнийитини әркин һалда ишлитиш вә уни тәрәққий қилдуруш вә өзиниң тәқдирини өзи бәлгиләш һоқуқиға игә. Йәрлик хәлқләр сиясий, иқтисадий вә иҗтимаий сестимисини тәрәққий қилдуруш һоқуқиға игә. Йәрлик хәлқләр өз маарипини, туприқини, вә шу земиндин чиқиватқан байлиқларни ишлитиш, өзи билән мунасивәтлик қарарларни чиқириш ишлириға қатнишиш һоқуқиға игә.

Бу баяннамә 2007 - йили синтәбирдә елан қилинған болуп, қарарниң елан қилинишида 1975 - йили канадада қурулған йәрлик хәлқләр қурултийиниң роли чоң. Қисқичә исми WCIP дәп атилидиған бу тәшкилат б д т да көзәткүчилик салаһийитигә игә.

Әнгилийидә җәмийәтшунаслиқ вә аз санлиқ милләтләр мәсилиси һәққидә магестирлиқ унвани алған тәтқиқатчи туғба ханим уйғурларниң б д т ниң йәрлик хәлқ өлчимигә тамамән уйғун келидиғанлиқи, уйғурларниң һазир өзлири яшаватқан бу земинниң әсли игилири болған йәрлик хәлқ икәнликини ейтти. Әмма бу йәрдә бир мәсилә бар. У мәсилә немә?

- Мәсилә, хитай өз дөлити тәвәсидә йәрлик хәлқләр барлиқини етирап қилмиған шундақла хәлқарадики алақидар маддиларға қол қоймиған. Улар уйғур, тибәт, моңғул қатарлиқ барлиқ милләтләрни әзәлдин хитай территорийиси ичидә яшап кәлгән аз санлиқ милләтләр икәнликини яки мундақчә ейтқанда хитайниң әзәлдин юқиридики милләтләрниң тупрақлирида яшап кәлгәнликини илгири сүриду.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилати тәрипидин елан қилинған йәрлик хәлқләргә алақидар баяннаминиң 8 - маддисида йәрлик хәлқләрниң ассимилятсийидин қоғдаш дәп бәлгиләнгән. Бу баяннамә тәвсийә характерлик баяннамә болуп, дөләтләрни вә һөкүмәтләрни қануний җәһәттин җавабкарлиққа тарталмайду. Лекин туғба ханимниң ейтишичә, хитай һөкүмитини уйғур елигә көчмән йөткәш арқилиқ бу баяннаминиң 8 - маддисини дәпсәндә қиливатиду, дейишкә болидиған болуп, чүнки дуня банкисиға охшаш органларниң доклатлирида уйғурлар йәрлик хәлқ дәп тилға елинған.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң йәрлик хәлқләр һәққидики баяннамиси 2007 - йили елан қилинғанда 114 дөләтниң қошулуши, 4 дөләтниң рәт қилиши вә 11 дөләтниң тәрәпсзлики билән қобул қилинған, кейин рәт қилған дөләтләрму баяннамини қоллайдиғанлиқини җакарлиған. Әйни вақитта рәт ойи ишләткән русийиму кейин баяннамини қоллиған вә һәтта өз асасий қанунида шабсғ вә абазин хәлқлирини кичик йәрлик милләтләр дәп қобул қилип, уларға бир қисим һәқләрни бәргән. Бу баяннаминиң қобул қилиниши хәлқараниң йәрлик хәлқләрниң һәққини қоғдашта пикир бирлики һасил қилғанлиқи, бу бирликниң дуняда адаләтниң турғузулушида муһим ролға игә икәнликини көрситиду.

юқиридики баяннамида йәрлик хәлқләргә һәр түрлүк һәқләр берилгәндин башқа, уларниң айримичилиққа, етник қирғинчилиққа, ассимилиятсийигә охшаш түрлүк тәһдитләргә учриши чәкләнгән. Бу җәһәттин елип ейтқанда, уйғурларниң бирләшкән дөләтләр тәшкилати тәрипидин йәрлик хәлқ дәп тизимға елиниши интайин муһим. Йәрлик хәлқ салаһийитигә еришиш уйғурларниң һәқ - һоқуқлирини тонуш вә хитай һөкүмитигә қарши җамаәт пикри һасил қилшта муһим әһмийәткә игә.

Туғба ханим буниң үчүн уйғурларниң хәлқарадики мәхсус йәрлик хәлқләр мәсилилири һәққидә паалийәт елип бериватқан юқирида исми тилға елинған WCIP йәни дуня йәрлик хәлқләр қурултийи вә буниңдин башқа һазир бу җәһәттә күчлүк тәсиргә игә болған йәнә бир тәшкилат йәни, данийидә қурулған «хәлқара йәрлик милләтләр мәсилилири хизмәт гуруппси» қисқичә атилиши IWGIA дәп атилидиған тәшкилатлар билән һәмкарлишиши керәкликини билдүрди.

юқирида тилға елинған тәшкилатлар б д т да тәвсийә қилиш вә көзитиш салаһийитигә игә болуп, бу тәшкилатниң тизимликидә хитай тәвәсидә пәқәт тибәтләрниң исми тилға елинған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт