Хәлқара мәтбуатларниң хотән вә қәшқәр вәқәлири үстидин ечилған сотқа қайтурған инкаси

Бу һәптә ичидә хитай даирилириниң хотән вә қәшқәрдә йүз бәргән вәқәләргә алақидар кишиләрдин 4 ини өлүм җазасиға һөкүм қилиши чәтәлләрдики мәтбуатларда кәң инкас қозғиди.
Мухбиримиз ирадә
2011.09.16
sot-mehkimisi-court-Beijing-305.jpg Бейҗиңдики сот мәһкимиси. 2006-Йили 31 авғуст
AFP

Һәрқайси хәлқара ахбарат агентлиқлиридин сирт, ню-йорк вақти гезити, вал сетрит гезити журнили қатарлиқ нопузлуқ гезит-журналлардиму юқиридики сот әһвали вә уйғурларниң сиясий вәзийити һәққидә хәвәрләр берилди.

Хитайниң хотән вә қәшқәрдики оттура сот мәһкимилириниң қисқиғинә бир ай ичидә хотән навағ вәқәси вә қәшқәр йеңи базар вәқәсигә четишлиқ кишиләрдин 4 игә өлүм җазаси берип, қалған иккисини 19 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилғанлиқ хәвири дәсләптә хитай һөкүмитиниң авази болған тәңритағ хәвәрлири арқилиқ елан қилинғандин кейин чәтәлләрдики хәлқара мәтбуатларниңму алаһидә диққитини қозғиди. Бу һәқтики хәвәр ройтерс агентлиқи, бирләшмә агентлиқи, франсийә агентлиқи қатарлиқ муһим хәлқара агентлиқларниң сиртида йәнә америкида чиқидиған нйорк вақти, хаффиңтон почтиси, вашингтон почтиси, вал ситрит журнили қатарлиқ даңлиқ хәлқаралиқ мәтбуатлар билән бирликтә йәнә америкидики бир қисим йәрлик гезитләрдиму елан қилинди.

Юқиридики мәтбуатларда елан қилинған хәвәрләрдә алаһидә диққәт қозғайдиғини шуки, юқиридики хәвәрләрдә җазаға тартилған 6 уйғурниң сот тәртипиниң қанунийлиқ мәсилиси алаһидә бәк йорутулған. Буниңда мәтбуатлар чәтәлләрдики уйғур кишилик һоқуқ паалийитиниң алий оргини болған дуня уйғур қурултийиниң мәзкур сот һәққидики баяниға алаһидә йәр берип, бу уйғурларни қисқиғинә бир ай ичидә өлүм җазасиға һөкүм қилишниң қануний әмәс, бәлки бир сиясий қарар икәнлики вә бу уйғурларға сотта өзини қоғдаш һоқуқи берилмигәнлики, уларниң тән җазасиға учриғанлиқидәк ноқтилар гәвдиләндүрүлгән.

Ню-йорк вақти гезити бу һәқтики хәвиридә уйғурларниң йиллардин бери хитайниң өзи үстидин йүргүзүватқан миллий, дини сиясәтлири вә хитай көчмән йөткәш сияситидин нарази болуп кәлгәнликини баян қилип, вәқәниң арқа көрүнүши һәққидә көп мәлумат берип, хотән вә қәшқәрдики вәқәләргә хитай һөкүмитиниң қайтурған инкаси һәққидә мундақ дегән:
-Хитай һөкүмити вәқәгә наһайити тезлик билән рәң берип, уни етник мәсилиләрдин келип чиққан сүркилиш дейишниң орниға “террорлуқ һәрикәт” дәп елан қилди. Кейин өзини “шәрқий түркистан ислам партийиси” дәйдиған бир тәшкилат һуҗумчиларниң пакистан вә афғанистанда тәрбийиләнгәнликини илгири сүрди. Гәрчә түркистан ислам партийисиниң баянати хитай һөкүмитиниң “хотән вә қәшқәрдики вәқәләр чәтәлләрдики бөлгүнчиләр тәрипидин пиланланған” дәйдиған тәшвиқатини қуввәтләндүрүп бәрсиму, әмма нурғун мутәхәссисиләр вәқәниң интайин төвән техника билән елип берилишиниң юқиридики гуманни йоққа чиқиридиғанлиқини билдүрмәктә.

Нйорк вақти гезити хәвирини йәнә мундақ давам қилған:
-Уйғурлар 60 йилдин буян хитай һөкүмитиниң өзлиригә қаттиқ қол сиясәт йүргүзүп, тилини, мәдәнийитини, динини йоқ қилишқа урунуватқанлиқидин шикайәт қилмақта. Уларниң бейҗиң һөкүмитиниң хитай көчмәнләргә алаһидә имтияз бериватқанлиқидин қаттиқ нарази. Мана бу наразилиқлар 2009-йили үрүмчидә вәқә чиқишиға сәвәб болуп, 200 дин артуқ кишиниң өлүмигә йол ачти. Вәқәдин кейин хитай һөкүмити “қаттиқ зәрбә бериш” һәрикити қозғап, нурғунлиған уйғурларни түрмигә солиди.

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, америкида нәшрдин чиқидиған хаффиңтон почтиси гезити бу һәқтә елан қилған хәвиридә, уйғур райониниң хитай үчүн истратегийилик әһмийәткә игә район икәнликидәк нуқтини йорутқан болуп, хәвәрдә мундақ дейилгән:
-Хотән вә қәшқәрдә йүз бәргән вәқәләр үрүмчи вәқәсидин кейинки әң зор вәқә һесаблиниду. Уйғур райони хитай үчүн интайин муһим, һәл қилғуч әһмийәткә игә бир район. Шуңа хитай мол кан байлиқи, нефит вә тәбиий газға игә болған бу районни қолдин чиқирип қоймаслиқ үчүн җениниң баричә тиришмақта. Районниң муқимсизлиқидин вә хитай коммунист һөкүмитигә келидиған тәһдиттин әнсирәйдиған хитай һөкүмити давамлиқ һалда бу түрдики вәқәләрни чәтәлләрдики бөлгүнчи күчләргә бағлап әйибләйду. Һәтта уларни әлқаидә тәшкилати вә оттура асиядики миллитан күчләр билән мунасивити бар, дәп қарилайду. Әмма мутәхәссисиләр вәқәниң бу хил тәшкилатлар билән алақиси барлиқиға гуман билән қарайду.

Хаффиңтон почтиси хәвирирдә йәнә, хитай һөкүмитиниң уйғур районида йүргүзүватқан сиясәтлири вә бу икки қетимлиқ вәқәниң җәряни һәққидә тәпсилий мәлуматларни бәргән. Бу һәптә ичидә хитай һөкүмитиниң 4 уйғурни өлүм җазасиға һөкүм қилғанлиқи һәққидики хәвәр, америкидики юқирида тилға елинған агентлиқлардин сирт йәнә, башқа әлләрдики мәсилән, әнглийә, италийә, германийә, исраилийә, түркийә, һиндистан, пакистан, кувәйт вә һәтта тайланд қатарлиқ асия әллириниң асаслиқ ахбарат васитилиридә җиддий хәвәрләр қатарида орун алди. Бу хәвәрләрдики бәзи мулаһизиләрдә райондики етник тоқунушниң сәвәблири, хотән вә қәшқәрдики вәқәләр һәққидә мәлумат берилгән. Униңда, хитай һөкүмитиниң йүз бәргән вәқәләрни террорчи гуруппилар билән бағлайдиғанлиқи, әмма мәйли бу вәқәләрниң террор гуруппилири билән алақиси болсун-болмисун, буниң хитай һөкүмитиниң уйғурлар үстидин йүргүзүватқан бастуруш сияситини йоққа чиқиралмайдиғанлиқи алаһидә әскәртилгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.