Amérika pul - mu'amile baziridiki krizis xitay bilen zich munasiwetlik

Amérika öz tarixidiki eng jiddiy pul ‏- mu'amile böhranigha duch kelmekte. Amérika hökümiti öz tarixida 1 ‏- qétim böhran'gha uchrighan pul - mu'amile guruhlirini dölet ilkige ötküzüwélish pilanini jakarlidi.
Muxbirimiz erkin
2008-09-24
Share
amerika-dolet-bank-305.jpg Sürette, amérika dölet ghezinisining bashlighi bérnenki ependi bilen amérika maliye ministiri paulson ependiler dölet mejliside suallargha jawap bermekte.
AFP Photo

Bu krizis xitay yéqindin köngül bölidighan jiddiy mesile bolup, chünki bu xitayning dölet ghezinisidiki 2 trili'on dollar, amérika ghezine chéki we amérika pul - mu'amile baziridiki pay chékining teqdiri bilen zich munaswetlik mesile idi. Töwende muxbirimiz erkinning bu heqtiki anglitishini diqqitinglargha sunimiz.

Amérika prézidénti jorj bush bilen xitay dölet re'isi xu jintaw aldinqi küni téléfonda söhbet ötküzgen bolup, söhbet mezmuni asasliqi amérika sermaye baziridiki krizis we krizisqa qarshi élinidighan tedbirler idi. Shu küni aqsaray bayanatchisi gordon jondiré'o muxbirlargha bushning xu jintawgha téléfon qilghanliqini, xu jintaw bush hökümitining krizisqa qarshi qollan'ghan tedbirlirini qarshi alghanliqi we "qoshma shtatlarning pul ‏- mu'amile bazirini turaqlashturush yolida muhim tedbirlerni yolgha qoyghanliqidin xewer tapqanliqi, bu tedbirlerning tézrek tesir körsitishini, ünüm bérishini we amérika iqtisadining eslige kélishini ümid qilimiz" dégenlikini élan qilghan idi. Jondiré'oning ashkarilishiche, bush amérika hökümitining xelq'ara pul - mu'amile bazirini turaqlashturush üchün yolgha qoyghan tedbirini chüshendürgen.

Xitay metbu'atlirining bu heqtiki xewerliride eskertishiche, xu jintaw " amérika iqtisadining eslige kélishi amérika menpe'etige uyghun bolupla qalmay, bu yene xelq'ara pul - mu'amile bazirining muqimliqigha paydiliqtur" dégen. Amérikining boston shehiridiki steyt strét bankisining meblegh analizchisi perhat bilgin xu jintawning bush hökümiti yolgha qoyghan amérika sermaye bazirini muqimlashturush tedbirini qollishidiki seweblerni chüshendürüp, eger amérika sermaye baziridiki krizis yamanlashsa bu xitay dölet ghezinisidiki 2 trili'on tashqi périwutning az dégende 3 den 2 qisimini igileydighan dollarning hemde xitayning qolidiki amérika dölet ghezine chéki we amérika sermaye guruhi feniy méy we frediy mektiki meblighining zor xeterge yoluqidighanliqini bildürdi.

Xitay bankilirining ashkarilishiche, nyuyorkning Wall Street baziridiki léman aka - ukilar maliye guruhining weyran bolush weqeside 7 xitay bankisi 700 milyon dollar ziyan tartqan. Bu mezkur maliye guruhining bir xitay meblegh sélish fondigha bergen 500 milyon dollar qimmitidiki kapalet sommisini öz ichige almaytti.

Amérika maliye ministirliqi yéqinda amérikining 2 xususy maliye guruhi feniy méy bilen frediy mekni dölet ilkige ötküzüwalghanliqini, amérika sermaye bazirini qutquzush pilanini yolgha qoyidighanliqini, bezi bankilarni sétiwélish üchün 700 milyard dollar ajritidighanliqini bildürgen idi. Lékin bu pulni ishlitish hoquqi bush hökümiti bilen amérika dölet mejlisi arisida ixtilap yaratqan bolup, dölet mejlisi pulning qalaymiqan yerge xejlinishining aldini élish, baj tapshurghuchilarning menpe'etini qoghdash, pulning xejlinish jeryanigha nazaretchilik qilishni tekitlimekte. Lékin bu yerde yene amérika sermaye bazirini qutquzush pilanigha kéreklik pulni kim teminleydu ? dégen mesile mewjüt. Beziler bu pulni xitaygha amérika ghezine chéki sétish bilen ündürüsh mumkinliki üstide toxtalmaqta. Lékin bush bilen bilen xu jintawning téléfon söhbiti bu mesilige chétilghan yaki chétilmighanliqi melum emes.

Amérika steyt strét bankisidiki perhat bilgin sermaye bazirining nöwettiki ehwaligha qarighanda bu éhtimalliqning barliqini bildürdi. Amérika sermaye bazirini qutquzush pilani dölet amérika bankilirining tarqatqan qerzini sétiwélish, bashqa bankilarning weyran bolushining aldini élish bolup, bu pilan amérika maliye ministiri pa'ulson bilen fédératsiye ghezine re'isi bérnankilarning teshebbusidur. Bu amérika tarixidiki sommisi eng zor qutquzush pilani bolup hésablinidu. Bu pilanda amérikidiki chet'ellik bankilarning ilkidiki mülükni amérika maliye ministirliqigha sétishigha ruxset bérilgen. Bostondiki amérika steyt strét bankisining meblegh analizchisi perhat bilgin qutquzush pilanining tepsilati heqqide toxtaldi.

Lékin bush hökümitining amérika sermaye bazirini qutquzush pilani bezi iqtisadshunaslarning tenqidige uchrimaqta. Bu pilanni tenqid qilghuchilar amérika hökümitining pul - mu'amile bazirigha arilashqanliqi, bezi bankilarni sétiwalghanliqi amérika bazar iqtisadining libéralizm rohigha xilap, dep qaraydighanliqini, pul - mu'amile baziridiki krizisini bazar iqtisadining öz qanuniyiti bilen tengsheshni tekitlimekte.

Yene beziler bolsa qutquzush pilani amérika puqralirigha zor maddi ziyan élip kélidighanliqini ilgiri sürmekte. Lékin prézidént bush shenbe küni sözligen radi'o nutuqida qutquzush pilani élip kélidighan maddiy yükning krizis peyda qilidighan qehetchilikke qarighanda köp yénik chüshidighanliqini tekitligen.

Steyt strét bankisidiki perhat bilgin hökümetning qutquzush pilani bazarni izigha sélishtiki ötkünchi chare ikenlikini bildürdi. Eger amérika maliye ministirliqining qutquzush pilani yolgha qoyulsa bu amérikining dölet qerzi 11 trili'on'gha yétidu, dégenliktur.


Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet