Хитайниң ахбарат әркинлики арқидин саниғанда 8 - орунда

Хәлқара чегрисиз мухбирлар тәшкилатиниң бу йиллиқ доклатиға қариғанда, хитайдики ахбарат әркинлики йәнә чекингән болуп, доклатта дунядики 175 дөләт ичидә хитайниң рәт тәртипи 168 - орунда турған.
Мухбиримиз миһрибан
2009.10.23
Xitay-axbarat-erkinliki-derijisi-305.jpg Сүрәт, www.rsf.org Дин елинған болуп, сүрәттә, хитайниң вә башқа дөләтләрниң 2009 - йиллиқ ахбарат әркинлик дәриҗиси көрситилгән.
www.rsf.org Дин леинди.

Хәлқара мухбирлар тәшкилатиниң ахбарат әркинликини баһалаш нәтиҗиси, мушу чаршәнбә күни 21 - өктәбир күни елан қилинған болуп, 2008 - йили 9 - айниң 1 - күнидин 2009 - йили 8 - айниң 31 - күнигә қәдәр болған арилиқтики ахбарат әркинлики әһвали баһалап чиқилған.

Бу нөвәтлик баһалашта алдинқи 5 дәриҗигә еришкән дөләтләр, шимали явропадики демократик дөләтләр болуп, рәт тәртипи бойичә, данийә, финландийә, иреландийә, норвегийә һәм шветсийә болған, ахбарат әркинлики начар болған 3 дөләт түркмәнистан, шимали корейә, һәм шимали африқидики судан билән епопийә чегрисидики еритреа дөлити болған. Бу 3 дөләттә чәтәлләрниң ахбарат учурлири пүтүнләй қамал қилинған болуп, пуқралар һәр қандақ бир дөләтниң хәвәр - учурлирини аңлиялмайдикән.

Бу нөвәтлик баһалашта хитай арқидин саниғанда 8 - орунда турған болуп,хитайдики ахбарат әркинлики куба, лаос, берма, һәм иран қатарлиқ дөләтләр билән баравәр турған. Хәлқара чегрисиз мухбирлар тәшкилатиниң асия бөлүмлири мәсули, винчент броссел б б с агентлиқиниң зияритини қобул қилип, бултурқиға селиштурғанда хитайдики ахбарат әркинлики йәнә 1 дәриҗә арқиға чекингәнликини баян қилған.

Винчент броссел хитайниң бу йил буқәдәр начар баһа елишиниң сәвәби һәққидә тохтилип мундақ деди: " хитайдики бир қанчә мустәқил язғучи вә мухбирларниң мушу бир йил ичидә арқа - арқидин қолға елинип, уларниң тор бекәтлириниң тақилиши ; "5 - июл үрүмчи вәқәси"дин кейин,гәрчә хитай һөкүмәт даирилири чәтәл мухбирлириниң үрүмчигә киришигә рухсәт қилған болсиму, лекин зиярәт җәрянида чәтәллик мухбирларға болған контроллуқни күчәйтип, мухбирларниң хитай сақчилири тәрипидин тәқиб қилинғанлиқи, һәтта хоңкоң, японийә қатарлиқ дөләт вә район мухбирлириниң зиярәт җәрянида, сақчиларниң уруп һақарәтлишигә учриши; "5 - июл вәқәси"дин буян уйғурчә тор бәтлириниң пүтүнләй тақалғанлиқи, уйғур илидики пуқраларниң чәтәлләр билән болған нормал телефон вә интернет алақисиниң қамал қилинип, әркин учур йолиниң пүтүнләй етилгәнлики; хитайниң дөләт байриминиң 60 йиллиқини бихәтәр өткүзүш баһанисидә,ахбарат вастилириға қаратқан зиядә чәкләш сиясити қатарлиқлар хитайниң бу йиллиқ баһалашта бултурқидин йәнә бир дәриҗә начар һаләткә чүшүп қелишиға сәвәб болған асаси амиллар һесаблиниду".

Бу йил өктәбир ейиниң бешида, хәлқара ахбарат органлириниң учришиш йиғини бейҗиңда ечилған болуп,йиғинда хитай рәиси ху җинтав хитай ахбарат органлириниң чәтәлләрдики ахбарат органлири билән һәмкарлишидиғанлиқини билдүргән иди.

Ху җинтавниң бу сөзигә қарита, винчент броссел өзиниң гуманий қаришини ипадиләп мундақ дегән: "хитай һөкүмитиниң ғәрб ахбарат органлириға бәргән бу вәдиси, ғәрб мухбирлириниң хитайда зиярәт қилиш җәрянида учриған реал әһвалларға задила мас кәлмәйду. Бейҗиң һөкүмити чәтәл мухбирлириниң хитайдики зияритигә қарита техиму кәңрәк сиясәтни йолға қоюши, дөләт ичидики мухбирларғиму, чәтәл мухбирлириға қаратқан хәвәрдә әркин болуш сияситини йолға қоюши, хитай мухбирлириғиму ахбаратта техиму қулайлиқ пурсәтләрни яритип бериши керәк."

Хоңкоң университетиниң учур кәспи факултетиниң профессори ли җиңчүән әпәндиму, б б с агентлиқиниң зияритини қобул қилғинида, хитайдики ахбарат әркинлики һәққидә мундақ дегән:"хитай коммунист һакимийити қорал күчи вә тәшвиқатиға тайинип вәзийәтни контрол қилип келиватиду, һалбуки ахбарат мәйдани болса уларниң ахирқи истиһками. Хитай һөкүмити учун бир тәрәплимә вә ялған хәвәр бериш адәткә айлинип кәткән, әгәр хитайда ахбарат әркинликигә йол қоюлмиса, хитайниң ахбарат агентлиқлири ғәрб дунясиға киргән тәқдирдиму, буниң һеч әһмийити йоқ, чүнки хитайниң хәвәрлириниң ишәнчлик дәриҗиси бәкла төвән."

Ли җиңчүән әпәнди йәнә, хитайдики ахбарат контроллуқиниң һәр қайси өлкиләрдики әһвали һәққидә тохтилип мундақ дегән: "хитайниң йеқинқи бир қанчә йилдин буянқи ахбарат саһәсигә болған контроллуқини селиштуридиған болсақ, хитайниң шималидики өлкиләрдики ахбарат контроллуқи, җәнубий өлкилиригә қариғанда күчлүк болмақта. Гуаңдуң өлкисидә иқтисадий җәһәттә ечиветиш сиясити йолға қоюлғанлиқи һәм һөкүмәт әмәлдарлириниң көңли ‏ - көкси кәң болғини үчүн, учурға болған қамалму бир қәдәр бошрақ, мәсилән"җәнубий җуңго шәһәр гезити", " җәнуб һәптә ахири"қатарлиқ ахбарат вастилирида хитайдики парихорлуқ һәм муһит булғиниши қатарлиқ җәмийәтниң қараңғу тәрәплири әкс әттүрүлгән хәвәрләр бир қәдәр кәң берилди, униңдин башқа, шаңхәйдә чиқидиған"иқтисад журнили"һәм бейҗиңда чиқидиған "йеңи бейҗиң гезити"қатарлиқлардиму бир қәдәр әркин пикирләр оттуриға қоюлмақта. Лекин бу бир нәччә гезит хитайниң бир пүтүн ахбарат қурулмисиға вәкиллик қилалмайду. Хитайниң шималидики өлкиләрдә болупму тибәт вә шинҗаң қатарлиқ җайларда ахбарат әркинликигә болған контроллуқ наһайити күчлүк болмақта."

"5 - Июл үрүмчи вәқәси" йүз бәргинигә 4 ай болуп қалған болсиму, хитай һөкүмити уйғур елидики интернет вә телефон алақисиға болған қамалини техичә бикар қилмиған болуп,һазир уйғур тилидики тор бекәтлиридин хитайниң " шинхуа тор бети", " хәлқ гезити тор бети" қатарлиқ қисмән һөкүмәт тор бәтлиридин башқа барлиқ уйғурчә тор бекәтлири тақиветилгән болуп, чәтәлләрдики ахбарат васитилириниң тор бекәтлириму тосуветилгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.