Xitay we dalay lamaning wekili yéngi bir nöwetlik söhbet bashlidi

Tibet rohani dahisi dalay lamaning 6 kishilik wekiller ömiki seyshenbe küni xitayning xunen ölkisige yétip kélip, yéngi bir nöwetlik xitay - tibet söhbitining muqeddimisini bashlighan idi. Tibet wekiller ömiki xunen qatarliq jaylardiki ziyaritidin kéyin jüme küni béyjinggha yétip kélip, xitay terep bilen resmiy söhbet üstilige olturidu.
Muxbirimiz erkin
2010-01-27
Share
Tibet-xitay-yengi-sohbiti-305.jpg Süret, 2008 - yili 5 - iyulda, 8 - qétimliq tibet - xitay söhbiti üchün xitaygha barghan dalay lamaning ikki wekili lori gyari (ongdiki kishi) we kélsang gyaltsén mikrafonda.
AFP Photo

Tibet sergerdan hökümiti bolsa söhbettin chong ümid kütmeydighanliqini bildürgen bolsimu, bezi analizchilar tibet wekillirining bezi teleplerdin waz kéchip, weziyetke "ri'alistik pozitsiye" tutidighanliqini bildürmekte.

Aldinqi küni dalay lamaning bash söhbet wekili lodi gyari bilen kélsang gyaltsén bashchiliqidiki tibet wekiller ömiki xitayning xunen ölkisige yétip kelgen bolup, daramsaladiki tibet sergerdan hökümiti tibet wekillirining xunendiki ziyaritidin kéyin jüme küni béyjinggha baridighanliqini, shenbe küni xitay bilen ikki künlük resmiy söhbet üstilige olturidighanliqini bildürdi.

Tibet sergerdan hökümiti béyjing da'irilirining tibet we tibetler olturaqlashqan rayonlargha keng da'irilik aptonomiye bérish teklipini tekrar oyliship körüshni ümid qilidighanliqini tekitligen.

2008 ‏- Yildiki tibet-xitay söhbitide tibetler tibet aptonom rayoni we etraptiki ölkilerde yashaydighan tibetlerni birleshtürüp, keng da'iririlik aptonomiye hoquqigha ige tibet memuri rayoni qurush teklipi bergen. Lékin xitay terep bu teklipni ret qilip, peqet dalay lamaning yurtigha qaytish mesilisi üstidila söhbetlishishke bolidighanliqini, lékin tibetning shtati üstide söhbetlishishke bolmaydighanliqini bildürgen idi.

Xitay tashqi ishlar ministirliqi we kompartiye merkizi birliksep bölümidiki da'iriler seyshenbe küni bayanat élan qilip, xitayning dalay lamagha tutqan pozitsiyining "birdekliki we izchilliqi"ni, tibet rohani dahisining béyjingning telipige ijabiy inkas qayturushini kütidighanliqini tekitligen.

Amérikidiki bezi xitay mutexessisler bolsa, xitay da'irilirining tibet mesilisidiki meydanini tenqidlep, xitay hökümiti tibet mesiliside dalay lama bilen hemkarlishishi kérek, dep qaraydighanliqini bildürmekte.

Ottura amérika uniwérsitétining xitay ishlar mutexessisi proféssor yang liyüy ependi mundaq deydu" :men junggo kompartiyisi nahayiti ghelite dep qaraymen. U dalay lamagha oxshash mötidillikni teshebbus qilidighan bir kishini qolgha keltürüshni bilmeywatidu. Dalay lama tibet musteqilliqighe ashkara qarshi turidu. Biz dalay lama bilen 3 sa'et söhbetleshken. U tibet musteqilliqighe izchil qarshi turup keldi. U tibet junggoning bir qisimi dégenni özlüksiz tekitlep kéliwatidu. Junggo kompartiyisi dalay lamaning wekili bilen söhbet élip bardi. Lékin bu bir türlük ilgirileshke érishelmey keldi. Kompartiye bu türlük söhbetni Uyghurlar bilen élip barsa bolidighu? dalay lamaning xelq'ara orni bar. U nobil mukapatining la'uriyati. Men bu mesilini hel qilish üchün di'alogni hemmidin muhim, dep qaraymen."

Bu qétimqi söhbetning néme üchün eslige kelgenliki melum emes. Dalay lamaning bayanatchisi toptén sampél charshenbe küni ikki terepning tibetke keng da'irilik aptonomiye bérish pilanini tekrar körüp chiqishini kütidighanliqini eskertip,"xitay hökümitining biz 2008 ‏- yili otturigha qoyghan tibetke keng da'irilik aptonomiye bérish toghrisidiki esletme asasida muzakire élip bérishini semimiylik bilen ümid qilimiz" dégen. Lékin xitay ashkara so'unlardiki pozitsiyiside tibet mesilisidiki meydanida özgirish bolmighanliqini körsitishke tirishiwatqan bolup, kompartiye merkizi birliksep bölümi bu heqtiki bayanatida "biz dalay lamaning pursetni ghenimet bilip, merkizi hökümetning telipige ijabiy inkas qayturushini ümid qilimiz" dep tekitligen, lékin néme teleplerni otturigha qoyghanliqini démigen.

Yang liyüy ependi, eger xitay hökümiti semimiy bolsa söhbetni ilgiri süridighan bezi aktip tedbirlerni yolgha qoyushi kéreklikini bildürdi. U "manga köre junggo kompartiyisi töwendiki ikki tedbirni yolgha qoyushi kérek. Birinchisi, söhbet choqum shertsiz bolush, shertlik söhbet bolmasliqi kérek. Hemme mesilini otturigha qoyup, söhbetning yürüshige kapaletlik qilish lazim. Ikkinchisi, siz az sanliq milletlerning medeniyiti, tarixiy we diniy - étiqadigha hörmet qilishingiz kérek. Siz bulargha hörmet qilghandila söhbetning asasi shekillinidu. Mana bu söhbetni ilgiri süridighan tedbirlerdur" dep körsetti.

Xongkongdiki"jenubiy junggo etigenlik pochta géziti"ning bügünki bir xewiride, bezi analizchilar dalay lama wekillirining bu qétim xitaygha bezi mesililerde yol qoyup,"ri'alistik" pozitsiye tutush éhtimali barliqini, eger tibetler burunqi pilanidin waz kechse, xitayning ular bilen emeliy mesililer üstide chongqur muzakire élip baridighanliqining alamiti bar, dep qaraydighanliqini bildürgen. Mezkur gézitning bu heqtiki xewiride xitay emeldarlirining dalay lama terepning pilanini ret qilip, "bashqichirek bir pilan otturigha qoysa, bolmidi dégende oyliship körüshke bolidu" dégenlikini ilgiri sürgen.

Ottura amérika uniwérsitétidiki yang liyüy ependi di'alogning zörürlükini eskertip, söhbetning özi bir ilgirilesh, dep körsetti. U mundaq deydu" :men 2005 ‏- yili dalay lama bilen körüshkende ular 6 qétim söhbet ötküzüp bolghan idi. Men uningdin birer ilgirilesh boldimu, dep sorisam u, söhbetning ünümi bolmighanliqini bildürgen bolsimu, lékin yenila söhbetni mu'eyyenleshtürüp, söhbet ötküzmigendin ötküzgen yaxshiraq, dégen idi. Chünki söhbet ötküzülse pikir almashturush bolidu. Dalay lama, méning wekilim bolmidi dégende béyjinggha barsa, junggo emeldarlirining poyiz istansisi yaki ayrodromda kütüwélishigha érishidu. Uchrishishlar orunlashturulidu we ziyapetke teklip qilinidu, dep körsetken idi. Qisqisi men söhbetni choqum zörür, dep qaraymen."

Bezi xewerde, amérika emeldarlirining metbu'atlargha uchur bérip, prézidént obamaning yéqinda dalay lama bilen körüshüsh éhtimali barliqini bildürgenlikini, bu xitayning dalay lama bilen söhbet ötküzüshige türtke bolghanliqini ilgiri sürgen. Xitay dalay lama bilen obamaning pat yéqinda körüshüshini xalimaydighanliqini bildürgen bu heqtiki xewerlerde, chünki xu jintawning bu yil 4 ‏- ayda amérikini ziyaret qilish éhtimali barliqini tekitligen.

Amérika, kanada we en'giliye bolsa, xitay bilen dalay lama wekillirining arisidiki yéngi bir nöwetlik söhbetni qarshi alidighanliqini eskertip, söhbetning ijabiy netijige érishishini ümid qilidighanliqini bildürgen. Amérika tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi filip krowléy aldinqi küni élan qilghan bu heqtiki yazma bayanatida "amérika xitay bilen dalay lama wekillirining arisida ötküzülgen perqlerge chare tépish yolidiki söhbetni küchlük derijide qollaydu." Shundaqla, "hökümet yene bu söhbetning ijabiy netije yaritishini we aridiki jiddiy mesililerni hel qilish üchün ötküzülidighan söhbetlerge asas bolup qélishini ümid qilidu," dégen.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet