Bir tüküm xitay ziyaliri siyasiy islahat élip bérishni telep qildi

Xitayning ilim sahesidiki bir türküm ataqliq zatlar we adwokatlar xitay rehberlirige teklipname sunup, siyasiy islahat élip bérishni iltimas qilghan.
Muxbirimiz erkin
2012-12-26
Share
xitay-18-qurultay-emeldarlar-305.jpg Xitay prézidénti xu jintaw(ongdin üchinchisi) xitay kompartiyisining bashqa rehberliri bilen 18-qurultayning yépilish murasimida. 2012-Yili 14-noyabir, béyjing.
AFP


Biraq bu qétim islahat élip bérishni iltimas qilghuchilarning pikri, 2008 - yili lyu shyawbo qatarliq ziyaliylar otturigha qoyghan fédératsiyilik tüzümge köchüsh, köp partiyilik tüzümni yolgha qoyush qatarliq radikal islahat pikirlirige qarighan köp mötidil. Ular xitayning 1982 - yili maqullan'ghan hazirqi mewjut asasi qanunini heqiqiy ijra qilip, partiye bilen hökümetni ayrishni telep qilghan.

Xitayning ilim sahesidiki ataqliq zatlar we meshhur adwokatlardin bolup 70 nechche kishining xitay rehberlirini siyasiy islahat élip bérishqa chaqirip sun'ghan iltimasini béyjing uniwérsitétining qanun proféssori jang chifen qelemge alghan. Uninggha xitayning gu yüxu'a, xu shingdu, wu gogu'ang, li yingxé, jang lifen qatarliq ataqliq ziyaliyliri imza qoyghan. Iltimas nobél tinchliq mukapati sahibi, xitay türmisidiki öktichi zat lyu shyawbo sun'ghan démokratik islahat élip bérish heqqidiki 2008 - nizamnamisige qarighanda mötidil bolsimu, biraq kompartiyini asasi qanun'gha emel qilip, söz erkinlikini qoghdash, xususi igilikni righbetlendürüsh, edliye sistémisining musteqilliqigha yolgha qoyush, partiye bilen hökümetni ayrish, xelqning öz wekillirini saylap chiqishigha yol qoyush, kompartiye saylamgha arilashmasliqni telep qilghan.

Ular iltimasida shi jinping bashchiliqidiki xitay yéngi rehberlik guruhini agahlandurup, eger junggo jem'iyiti éhtiyajliq bolghan tüzülme islahati ongushsizliqqa uchrap toxtap qalsa, chiriklik, hoquqni suyi'istémal qilish we ijtima'iy naraziliq dawamliq küchiyip, junggo tinch islahat élip bérish pursitini qachurup qoyidighanliqi, junggo jem'iyiti zorawanliq ewj alghan qalaymiqanchiliq ichige chüshüp qalidighanliqini ilgiri sürgen.

Mezkur iltimasni qelemge alghan proféssor jang chifen birleshme agéntliqigha bergen bayanatida, xitayning ijtima'iy tengsizlik, hoquqini suyi'istémal qilish, chériklik qatarliq mesililerni hel qilish üchün jiddiy özgertish élip bérishqa éhtiyajliq ikenlikini eskertip: junggo özgirish élip barmisa, inqilab we qalaymiqanchiliq yüz bérish xewpige qarap kétiwatidu, dégen.

Xitay öktichilirining amérikida neshr qilinidighan "Béyjing bahari" namliq zhurnilining bash muherriri xu ping ependining ilgiri sürüshiche, junggoda derhal islahat élip bérilmisa, ijtima'iy qalaymiqanchiliq partlash xewpi heqiqeten mewjut.

U : "4 - Iyun weqesi" yüz bergen 23 yildin buyan, kompartiye izchil yuqiri bésimliq we zorawanliq siyasiti arqiliq muqimliqni saqlap keldi. Emeliyette, bu ziddiyetni hel qilmidi. Belki ziddiyetni jiddiyleshtürdi, ötkürleshtürdi, köpeytti we kücheytti. Siz yuqiri bésimliq siyaset arqiliq ziddiyetni melum waqit bésip turalishingiz mumkin. Biraq bir küni u haman partlap chiqidu. Eger u partlisa, xelq bilen hökümet arisidiki di'alog we islahat netijisi süpitide partlimaydu. Belki hökümetning weziyet kontrol qilalmasliqi seweblik partlap chiqidu. Shunga intayin shiddetlik ijtima'iy partlash we zor qalaymiqanchiliq peyda qilishi mumkin. Tarix buni izchil ispatlap keldi, dep, körsetti.

Xu ping yene, xitay rehberlik guruhi bu nuqtini chüshensimu, biraq mesile bek köp yighilip ketkechke islahat qalaymiqanchiliq peyda qilidu, dep qorqidighanliqini, shunga yuqiri bésimliq siyaset arqiliq waqit ötküzüp kéliwatqanliqini bildürdi.

Xitay ziyaliylirining iltimasida, lyu shyawbo bashchiliqidiki öktichi ziyaliylar "2008 Nizamnamisi" de otturigha qoyghandek hazirqi bir partiyilik tüzümge xatime bérish telep qilinmighan bolsimu, biraq "2008 Nizamnamisi" diki bezi teklip pikirler mezkur telepnamide eks - ettürülgen. Xitay hökümiti 2008 - nizamnamisini tüzüshke yétekchilik qilghan yazghuchi lyu shyawbo "Aghdurmichiliq" bilen eyiblep qolgha alghan we 11 yilliq qamaq jazasigha höküm qilghan idi.

Iltimas del 24 - dékabir rojistiwa bayrimining harpa küni élan qilin'ghan. Iltimas yene bu yil 11 - ayda kompartiye 18 - qurultiyi chaqirilip, shi jinping bashchiliqidiki xitay yéngi rehberlik guruhi hoquqni ötküzüwalghan'gha del 40 kün bolghanda sunulghan.

Xu ping ependining bildürüshiche, ziyaliylarning asasi qanunni heqiqiy ijra qilishni telep qilishi toghra bolsimu, biraq xitay asasi qanunida nurghun ziddiyetlik nuqtilarning barliqini bildürdi.

U: junggoning asasi qanuni eslidila öz ara ziddiyetning mehsuli. Uningdiki bezi maddilar toghra bolsimu, bu maddilarda söz, metbu'at erkinliki qatarliq bezi heq - hoquqlar étirap qilin'ghan bolsimu, biraq uning yene bezi maddilirida bu xil heq - hoquqlar inkar qilin'ghan. Shunga biz erkinlik we heq - hoquqimizni telep qilghanda, oxshimighan usullarni qollinishqa toghra kélidu. Asasi qanunning söz we metbu'at erkinlikige oxshash kompartiye özi étirap qilghan bezi maddilirini otturigha qoyup, uning ijra qilinishini telep qilish bu xil usullarning biri, deydu.

Xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi xu'a chünying charshenbe künlük axbarat élan qilish yighinida, xitay ziyaliylirining siyasiy islahat élip bérish heqqidiki iltimasigha baha bérishni ret qilip, xitayning axbarat erkinlik xatirisini aqlighan. Bayanatchi özining iltimasni körüp baqmighanliqini eskertip: junggoda axbarat erkinlikini basturush mewjut emes, dégen.

Xu ping ependining bildürüshiche, xitaydiki her xil mesililerning hel qilishning achquchi söz erkinlikidur.

U mundaq deydu: eger söz erkinliki heqiqiy yolgha qoyulsa, meyli hazirqi qanun we asasi qanundiki mesililer bolsun we yaki yuqirida tilgha élin'ghan barliq mesililer bolsun, hemmini tüzetkili bolidu. Mesilen asasi qanundiki xata maddilargha qarita peqet yuqiriqi bezi ziyalilarningla pikri bar emes. Nurghun kishilerning pikri bar. Biraq ularning pikrini ipadilesh pursiti yoq. Shunga ular hökümetke bésim ishlitelmeydu. Eger söz erkinliki bolsa, asasi qanun'gha tüzitish kirgüzüsh pikri partlap chiqishi mumkin. Bu hökümetni asasi qanundiki xata maddilarni tüzitishke mejburlap, uning bikar qilinishigha türtke bolidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet