Xitayning iqtisadiy siyasiy we téxnika jehetlerde kéngiyishining aqiwiti

Yéqinda mutexessisler xitayni dunyagha iqtisadiy we soda jehette kéngiyip siyasiy küchini ashuruwatqanliqini tilgha alsa, bezi közetküchiler xitayni dunyadiki birinchi küchke aylinish yolida ilgirilep kétiwatqanliqini bildürdi, we yene bezi analizchilar xitayning iqtisadiy tereqqiyatining éshishi, xitayning énérgiye, tebi'iy gaz we néfitke bolghan éhtiyajini ashurup, xitayni put tirep turalmaydighan tuyuq yolgha bashlaydighanliqini we bu sewebtin xitayning weyran bolush éhtimali barliqini ilgiri sürmekte.
Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2010.12.28
murat-yulek-305.jpg Zaman gézitining yazghuchisi murat yülek ependi. 2010-Yili dékabir türkiye.
zaman.com.tr

"Zaman" gézitining 2010‏- yili 12 ‏- ayning 26‏- künidiki sanida "téxnika we siyasiy jehette xitayning kéngiyishi" dégen témida bir maqale élan qilindi. Bu maqalini "zaman" gézitining yazghuchisi murat yülek ependi yazghan. Maqalining mezmunliri mundaq bayan qilin'ghan.

"Yéqin zaman'ghiche xitay sana'et ishlep chiqirishta töwen maliye bilen köp mehsulat ishlep dunyaning her qaysi jaylirigha satidighan ishlep chiqirish merkizi bolup tonulghan idi. Buni xitayning birinchi nesil kéngeymichilik dep ataymiz. Bu dewrde xitay hemmidin awwal xelq'araliq tijaretning qandaq bolidighanliqini ögendi. Chet'el bazarlirida tarqitish, ish béjirish merkezlerni qurdi. Chong bazargha ige we istémalchi köp bolghan amérika bilen yawropa bazarlirigha orunlashti. Buninggha qoshumche qilip afriqa qatarliq téz tereqqiy qiliwatqan emma kishi béshi kirimi töwen döletlerning bazarlirighimu ichkirilep kirdi. 2009 ‏- Yilidin bashlap xitay ikkinchi basquch kéngiyishke qedem basti. Bu mezgilde xitay braziliyidin afriqighiche, oxshimighan qit'elerde izdinip pul tépish zenjirini küchlük we bixeter halgha keltürüshke tirishmaqta. Xitay dölet re'isi bu yil yunanistanni ziyaret qilghanda, yunan pay cheklirini sétiwélip yunanistanning iqtisadigha yardem qilidighanliqini élan qilghandin qisqa waqit ötüp, oxshash shekilde yawropa pay chékini sétiwélip, yawropa iqtisadighimu yardem qilidighanliqini élan qilishi bir tasadipiy ehwal emes. Xitay bularni, éshiwatqan payda menpe'et we sermaye küchige parallél halda eng chong shahmat oyuni bolghan dunya tijaritining toxtap qélishidin ensirep yardem qiliwatidu. Yéqin kelgüside xitayning bu yérim siyaset rolining téximu küchiyidighanliqini körimiz. Hazirqi weziyetke qaraydighan bolsaq, köp emes 10 yil ichide xitayning zayom miqdari 6 tirilyon dolliridin ashidu. Sermaye tengpungluqi küchini köz aldimizgha qoyidighan bolsaq, zayomni öz ichige alghan iqtisadiy küchi xitayni asta ‏- asta bash tartalmaydighan mes'uliyetchanliq bir siyasiy küch halgha keltüridu. Xitayda iqtisadiy tereqqiyatning tiz yüksilishning netijiliri talash - tartish qiliniwatidu. Axbaratlarda élan qilin'ghan xewerlerge qaraydighan bolsaq, yéqinqi zamanda, deslepki chong küchlerning yüksilish nezeriyiliridiki xelq'araliq jeryan bes ‏- munazire qilin'ghan. Buningdiki meqset, tinchliq bilen yüksilishning qandaq bolidighanliqi, rusiye bilen gérmaniyining muweppeqiyet qazinalmighan we tinchliq ornitilmighan yüksilishler tartishildi. Qisqisi xitayning küchiyishi tasadipiy emes, pilanliq küchiyish."

Xitayning pen - téxnika kéngiyishi

Maqalide yene xitayning erzan bahaliq oyunchuq yaki bashqa nersilerni sétish bilenla cheklinip qalmastin, téxnika üsküniliri sétishta köp payda alghanliqini otturigha qoyup mundaq yazghan:
"Xitayning tasadipiy bolmighan bu tereqqiyatning muhim bir teripi pen - téxnika, xitay erzan oyunchuq yasash bilenla cheklinip qalmay pen ‏- téxnika sodisi qilish istratégiyisi bar. Xitay xelq'ara bazarlarda, qatnash, uchur almashturush we éléktrlik üsküniliri soda saheliride aldinqi qatarda turidu. Xitayning eng chong shirketliri hökümetke a'it munasiwetlik shirketlerdur."

Xitayning siyasiy kéngeymichiliki

Maqalide yene xitayning siyasiy kéngeymichilik siyasiti heqqide toxtilip mundaq yézilghan.
" Xitay iqtisadiy küchini ashurush bilen birge siyasiy jehettinmu küchiyiwatidu. Xitayning küchiyishke qarap ilgirilishi peqet amérikinila emes pütkül döletlerni tesirge uchritidighanliqi éniq. Bu türkiyigimu yéqindin tesir körsitidu. En'gliye xitaygha qarshi élip barghan epyün urushlirining asasiy sewebi, xitayning erkin tijaretke xilap heriket qilghanliqi idi. 19‏- Esirde en'gliye xitay bilen bolghan tijarettiki tengpungsizliqni tügitish üchün xitaygha jenubiy asiyada ishlen'gen epyünlerni xitaygha sétishni telep qilghan. Emma xitay impératori dölitige epyünning import qilinishini chekligen chaghda en'gliye xitaygha bashta tehdit qilghan kéyin epyün urushi dep nam bérilgen urushni bashlighan. Urushta meghlup bolghan ching impératorluq dölitige en'gliyining epyün import qilishigha yol qoyushqa mejbur bolghan."

Xitay dunyagha mal sétish bilen siyasiy küchini ashuruwatidu

Maqalide yene xitayning siyasiy küchini ashurushta erzan bahada mal sétish siyasiti muhim rol oynawatqanliqini ilgiri sürüp mundaq déyilgen.
" Xitayning siyasiy küchiyishi mejburiyet bolghan'gha oxshashla paji'elik, yeni xitay asasiy qimmet étibari bilen emes gherbning eksiche dunyagha medeniyet ögitish sho'ari bilen yükselmidi. Xitay dunyagha mal sétish bilen yüksilishke urunmaqta, xitay öz ichide ijtima'iy we iqtisadiy özgirishlerni emeliyleshtürüsh üchün téximu uzun yil mal éksport qilishqa éhtiyaji bar. Xitay öz ichini özgertishte mal éksport qilishning sirtida bashqa bir yönilishning yolliri yoq yaki bek netije bérelmeydighan ajiz derijide. Xitay tömür mushtini tyen'enmén meydanida, sherqiy türkistanda, tibette körsetmekte. Waqti kelgende nobél tinchliq mukapatigha qarshi chiqish kéreklikini dunyagha körsetmekte. Xitayning küchiyishige qarshi türkiye néme qilish kérek? türkiye eng az bolghanda xitayning tereqqiyatini yéqindin közitip turushi kérek. Xitayni hem iqtisadiy hem siyasiy hem pen - téxnika jehette közitip kéleleydighan mutexessisler yétishtürüshimiz lazim. Xitayche bilidighan kishilirimiz bolsun. Xitayning tereqqiyatidin qandaq paydilinimiz? xitay bazirigha qandaq we qaysi sahelerge kirish heqqide istratégiye belgilesh kérek. Xitay bilen qaysi sahelerde qandaq hemkarlishalaydighanliqimizni oylayli. Sherqiy türkistan büyük bir bésim astida qalghan qérindashlirimizning qiyinchiliq weziyetlirini tüziyeleydighan bir istratégiye belgileyli. Xitay bilen di'alogni ashurayli. Dunya jama'iti néme üchün tibette bilidu emma sherqiy türkistanni bilmeydu dégen so'allargha jawab izdeyli."

Xitayda dunyaning birinchi küchi bolidighan shertler mewjut emes

"El’ eziz heptilik siyasiy géziti" de, élan qilin'ghan maqalide, "xitay dunyaning birinchi derijilik yéngi küchi bolalamdu?" dégen so'algha jawab bérip mundaq yézilghan.
" Yéqindin buyan axbaratlarda dunyaning yéngi we birinchi küchi xitay bolidu, dégen qarashlar keng tarqalmaqta. Emma emeliyetke qaraydighan bolsaq birinchi derijilik küch bolush unchiwala asan emes. Dunyaning birinchi küchi bolushning shertliri xitayda téxi tépilmaydu. Xitayning dunyaning yéngi birinchi küchi bolush üchün tirishchanliq qilishi bihude awarichiliktin bashqa bir nerse emes. Chünki xitayda buni emelge ashuralighudek iqtidar yoq. Eger birinchi derijilik küch bolush peqet iqtisad bilen mumkin bolidighan ish bolidighan bolsa, yaponiye yaki gérmaniye alliqachan dunyaning birinchi küchige aylan'ghan bolatti. Küchlük bir armiye we atom bomba bilen dunyaning birinchi derijilik küchi bolidighan ish bolsa idi, sowét ittipaqi we yugoslawiye parchilanmighan bolatti."

Biz xitayning dunyagha kéngiyiwatqan iqtisadiy we siyasiy küchining aqiwitining qandaq bolidighanliqi heqqide istanbulda yashawatqan Uyghur ziyaliy doktor atawulla shehyar ependining pikir qarashlirini igiliduq.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.