Xitay mutexessisler: 'xitaydiki nopus tézginlesh siyasiti ünümlük boldi, emma bu yenila yéterlik emes'

5 - Nöwetlik asiya ténch okyan nopus - sehiye we hoquq chong yighini béyjingda bashlan'ghan. Buningda xitay nopusining zoriyish ehwali we pilanliq tughut siyasiti heqqide doklat bérilgen. Doklatta xitay nopusining 30 yilliq pilanliq tughut siyasiti netijiside tughut nisbitining töwenligenliki, emma buning yenila yéterlik emesliki otturigha qoyulghan.
Muxbirimiz irade
2009-10-19
Élxet
Pikir
Share
Print

Xitayda échiliwatqan asiya - ténch okyan nopus - sehiye yighinida xitay mutexessisler xitayda 30 yildin béri yürgüzülüwatqan pilanliq tughut siyasiti netijiside 400 milyon bowaqning az tughulghanliqini qeyt qildi. Ularning déyishiche, buning bilen xitayda 70 - yillarda 8.5 Pirsent bolghan tughut nisbiti 8.1 Pirsentke chüshken.

Yighinda söz qilghan xitay mutexessisler: " nopusni tézginlesh siyasiti xitayning tereqqiy qilishigha zor türtke boldi. Xitay dunya térilghu yerlirining7 pirsentini ishlitip turup, dunya nopusining 20 pirsentige toghra kélidighan insanni baqti. Xitayning nopusni tézginlesh siyasiti dunya nopusining muqimliqi we shundaqla dunyaning menbelirini qoghdash we énérgiyisini téjesh üchünmu zor türtkilik rol oynidi," dep körsetti.

Emma xitay mutexessisler yighinda bu reqemning xitay üchün yenila yéterlik emeslikini, xitayning yenila nopus tehditi astida ikenlikini éyitp, " nopus köp, iqtisad ajiz bolushtek ehwal xitayning hazirqi tüp mesilisidur. Nopus mesilisi xitayning üzlüksiz tereqqiyatining aldida bir tosalghu bolup turmaqta," dep körsetti.

Xitay da'irilirining körsitishiche, bundin kéyinki 10 yil ichide xitayning nopusi yiligha 8 milyondin éship baridighan bolup, bowaqlarning jinsiy tengpungluq mesilisimu xitaydiki muhim mesililerning biri bolup turmaqta iken. Xitay da'irilirining ashkarilishiche, qiz - oghul bowaqlarning nisbiti hazir 118 ge 100 bolup, qiz bowaqlarning sani oghul bowaqlargha qarighanda körünerlik halda töwen iken.

Xitaydiki bowaqlarning jinsidiki tengpungsizliq mesilisi heqqide 2007 - yili the obserwer jurnilidimu mexsus maqale élan qilin'ghan idi. Maqalide, xitayda yürgüzülüwatqan pilanliq tughut siya'isti tüpeylidin nurghun a'ililer oghul perzentlik bolushni xalighanliqtin qiz bowaqlarni chüshürüwétish ehwalining köplep körülü'owatqanliqi, buning bilen xitayda qiz - oghul nisbitining éghir derijide buzuluwatqanliqi qeyt qilin'ghan. Maqalide yene 2020 - yiligha kelgende özige jöre tapalmaydighan xitay erlirining sanining 40 milyon'gha yétidighanliqi, eger mushundaq dawam qilidighan bolsa buning xitaygha éghir aqiwet élip kélidighanliqini bayan qilghan.

Xitay dölet bashliqi xu jintawmu jinsiy tengpungsizliqning döletning kommunistik tüzümige muhim bir xewp ikenlikini, shunga bu mesilige choqum bir chare tépish kéreklikini éytqan idi.

Bu qétimliq asiya - ténch okyan nopus we sehiye yighindimu xitaydiki qiz - oghul bowaqlarning tengpungsizliqining xitayning aldidiki jiddiy mesile ikenliki otturigha qoyulghan.

Yighinda yene, xitayning bundin kéyin pilanliq tughut siyasitini yürgüzüsh usulida özgirish élip bérilidighanliqi otturigha qoyulghan bolup, xitay nopus jem'iyitining sékrétari jé jingming amérika awazigha bergen bayanatida bu özgirishni chüshendürürp: "biz burun noqul halda nopusni kontrol qilish bilenla bolup, nopusning kölimi, tarqilishchanliqi, süpiti qatarliq mesililerge köngöl bölmigen iduq. Biz bundin kéyin siyasitimizni özgertimiz. Biz burun pilanliq tughut siyasitini ijra qilishta memuriy tedbirlerge tayan'ghan iduq. Bundin kéyin qanun, telim - terbiye, téxnika we memuriy tedbirlerge tayinimiz," dégen.

Xitayning pilanliq tughut siyasitini élip bérishta qollan'ghan usulliri izchil halda xelq'araning küchlük tenqidige uchrap kelgen idi. Uyghurlar bolsa pilanliq tughut siyasitining Uyghur rayonida téximu rehimsizlerche we téximu qattiq bésim astida élip bériliwatqanliqini ilgiri sürmekte. Uyghur rayonining sékrétari wang léchu'enmu 2008 - yilida bergen doklatidimu Uyghur rayonida pilanliq tughut siyasiti yürgüzülüwatqan 20 yil mabeynide Uyghur rayonida bir milyon 200 ming bowaqning az tughulghanliqini éytqan idi.
 
Xitay nopus jem'iyitining bashliqi ji'é jingming amérika awazigha qilghan sözide xitayda burun mejburlash ehwallirining körülgenlikini, emma bundin kéyin buni özgertidighanliqini éytqan bolup, u, "bizde burun jerimane qoyush, birinchi balidin kéyin mejburiy üzük taqap qoyush, ikkinchi balini chüshüriwétish qatarliq usullar élip bérilghan idi. Mejburlash ehwallirimu körülgen. Biz emdi buni özgertimiz. Mejburlashqa yol qoymaymiz, hazir mejburlash ehwalliri bara - bara azaydi, emma pütünley yoqitishqa yenila waqit kétidu," dédi.

Emma radi'omizgha kelgen inkaslar buning eksiche bolup, Uyghur rayonida mejburiy bala chüshürüwétish ehwali aziyish tügül, barghanséri qattiq élip bériliwatqan iken. Küzetküchiler bolsa, xitayning bu sözige gumaniy nezer bilen qarawatqan bolup, xitayning yéqin kélechekte wede qilghinidek mejburlash wasitisini emeldin qaldurmaydighanliqini, bolupmu Uyghur rayonida mejburlash wastisi arqiliq tughut kontrol qilish herikitining yenila qattiq dawam qilidighanliqini ilgiri sürüshmekte.
 
Toluq bet