' Хитайниң нефит туруба йоллири хәтәр астида '

Йеқиндин бери бир қисим мутәхәссисләр, хитайниң уйғур ели вә вә оттура асиядики нефит туруба йоллириниң бихәтәрлик мәсилисигә диққәт қилмақта. Буларниң қаришичә, нөвәттә хитайниң нефит туруба йоллири тәһдит астида турмақта; буниң сәвәби хитай наһайити көп миқдардики нефитни бирла райондин өткүзүватиду; униң үстигә бу район тенч район әмәс.
Мухбиримиз шоһрәт һошур
2009-10-06
Share
Qazaqistan-Xitay-nefit-gaz-turubisi-305.jpg Сүрәт, қазақистан - хитай нефит турубиси пүтүп ишқа чүшкәндики көрүнүш.
AFP Photo

Шотландийә университетиниң ениргийә тәтқиқат мутәхәссиси Philip Andrews өткән һәптә радиомиз мухбириниң зияритини қобул қилғанда, хитайниң уйғур елини база һәм вастә қилип туруп елип бериватқан ениргийә ишләпчиқиришини кичик бир севәттә, көп миқдарда тухум елип меңишқа охшатқан. У сөзидә уйғурларниң әркинлик тәлипиниң барғансири улғийип бериватқанлиқини, буниңдин кейин хитайниң нефит йоллириниң һәр қайси нуқтлирини көп санда әскәр билән қоғдашқа мәҗбур болидиғанлиқини, буниң уйғур райониниң вәзийитини техиму яманлаштуридиғанлиқини билдүргән.

Статистикилиқ мәлуматларда көрситилишичә, нөвәттә, уйғур районида күндилик ишләпчиқириливатқан нефит миқдари 27 милйон тонна, йәни 550 миң бак; бу хитайда омуми ишләпчиқириливатқан нефит миқдариниң 30%гә тәң. Хитай йәнә оттура асиядин алдимиздики 30 йил ичидә йилиға 40 милярд купметир нефит йөткимәкчи. Үткән йили қазақистандин импорт қилған нефити 115 миң бак йәни 10милйон тонна әтрапида. Мутәхәссисләрниң қаришичә, хитай йеқинқи 30 йиллиқ иқтисадий тәрәққиятини давамлаштуруш үчүн ениргийә мәнбәсигә муһтаҗ.
 
Вашингитондики хәлқаралиқ истратегийә тәтқиқат мәркизиниң тәтқиқатчиси вә дөләт бихәтәрлики мутәхәссиси Robert Ebel, хитайниң нефит туруба йоллириниң бихәтәрликидин әндишә қиливатқан мутәхәссисләрдин биридур. У хитайниң нефит туруба йолиниң мусаписиниң узунлуқини әскәртип мундақ дегән: "әгәр бу нефит туруба йоллири(қарши гуруппидикиләрниң) һуҗум нишани болуп қалса, туруба йолиниң бихәтәрликини қоғдаш мумкин әмәс. Мәнчә бу, кәлгүсидә бейҗиң даирилириниң чечиға ақ киргүзидиған бир мәсилә."
 
Хитайниң уйғур райониға аит кәлгүси тәрәққият пилани вә районда йүзгүзүватқан милләтләр сиясити, мутәхәссисләрниң хели бурунла диққитини тартқан вә хитайни райондики иқтисадий мәнпәәтни капаләт астиға елиш үчүн райондики йәрлик хәлқниң мәнпәтигә һөрмәт қилишқа чақирған иди.

Мана булардин бири, мустәқил тәтқиқатчи илһам тохти болуп, у, әгәр хитай уйғур мәсилисини тоғра бир тәрәп қилалмиса, хитайниң оттура асия сияситиниң мәғлуп болидиғанлиқини әскәрткән иди.
 
Хитайниң уйғур елидин шаңхәйгә туташтурулған ғәрб - шәрқ газ турубиси, 4000 километир узунлуқта. Бу пүтүн мусаписи бойичә 10 өлкә 66 наһийини бесип өтиду. Нөвәттә йәнә, уйғур елидин гуаңдуң, сичүән, фуҗйән өлкилиригә нефит турубиси орнитиш пилани қурулуш басқучида турмақта. Хитайниң түркмәнистан, өзбекистан вә қазақиистан қатарлиқ дөләтләрни өз ичигә оттура асия нефит турубиси йәнә уйғур земинидин үтиду.
 
Бир қисим мутәхәссисләрниң қаришичә, нөвәттә хитайниң уйғур районида елип бериватқан бастуруш һәрикәтлири, алди билән билән хитайниң йеқин вә кәлгүси мәнпәтигә йәни униң ениргийидин ибарәт җаниҗан мәнпәтигә зиянлиқ. Әмма хитай бу хил тәклип пикирләрни қутратқулуқ, бу хил пикир бәргүчиләрни дүшмән күчләр дәп қарап кәлмәктә.
 
 
Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт