Йеңи мақулланған хитай “җинайи ишлар дава қануни” ниң гумандарларни “мәхпий тутуп туруш” тоғрисидики маддиси тәнқидкә учриди

Хитай һөкүмити бу йил 8‏-айда хәлқ қурултийиға қанун тәклип лайиһиси сунуп, хитай “җинайи ишлар дава қануни” ға өзгәртиш киргүзүшни оттуриға қойған иди.
Мухбиримиз әркин
2011.12.26
sot-mehkimisi-court-Beijing-305.jpg Бейҗиңдики сот мәһкимиси. 2006-Йили 31 авғуст
AFP

Хитай хәлқ қурултийи даимий комитети дүшәнбә күни хитай “җинайи ишлар дава қануни” ниң өзгәртиш киргүзүлгән 2‏-нусхисини мақуллиди. Хәлқ қурултийи хитай дөләт кабинети сунған 1‏-қанун нусхисиға мәлум өзгәртишләрни киргүзгән болсиму, бирақ дөләт кабинети сунған 1‏-қанун нусхисиниң гумандарларни “мәхпий тутуп туруш” тоғрисидики маддиси асасән әйнән пети қобул қилинип, маһийәтлик өзгәртиш киргүзүлмигән. Һалбуки, қанун нусхисиниң мәзкур маддиси кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң вә хитай өктичилириниң әң қаттиқ наразилиқини қозғиған иди.

Хитай дөләт кабинети сунған қанун нусхисида хитай аманлиқ органлириға “дөләт бихәтәрлики вә террорлуқ” қа четилип тутқун қилинған яки нәзәрбәнд қилинған шәхсләрниң тутуп турулуш сәвәби вә тутуп турулған орнини аилисигә мәлум қилмаслиқ һоқуқи берилгән. Қанун нусхисини тәнқид қилғучилар “җинайи ишлар дава қануни” ниң түзүш киргүзүлгән нусхисидики мәзкур мадда хитай аманлиқ органлири вә дөләт бихәтәрлик даирилириниң хитай өктичилирини, уйғур вә тибәт актиплирини илгириләп тутқун қилип, уларни из-дерәксиз йоқитиветиштәк қанунсиз қилмишларни “қанунлаштуридиғанлиқи”, бу кишилик һоқуқниң илгириләп дәпсәндә қилинишиға йол ачидиғанлиқини илгири сүргән.

Америкида турушлуқ уйғурлардин көчмәнләр қануни ишлири паалийәтчиси аблаҗан ләйли наман әпәнди мәзкур қанун нусхисиниң болупму “дөләт бихәтәрлики вә террорлуқ” қа четилип тутқун қилинған шәхсләрни “мәхпий тутуп туруш” тоғрисидики маддиси уйғурларни пәвқуладдә биарам қилидиған һадисә, дәп көрсәтти.

Хитай һөкүмити “җинайи ишлар дава қануни” түзитиш киргүзүлгән қанун нусхисиниң дөләт бихәтәрлики вә террорлуққа мунасивәтлик гумандарларни “мәхпий тутуп туруш” тоғрисидики маддисини ақлап, аталмиш бу хил “җинайәтләр” ни гумандарларниң аилиси яки адвокатиға мәлум қилса, буниң тәкшүрүшкә тосалғу пәйда қилидиғанлиқини илгири сүргән иди. Лекин хәлқ қурултийи дүшәнбә күни мақуллиған нусхисиниң мәзкур маддиға бир аз түзитиш киргүзүлүп, “дөләт бихәтәрлики вә террорлуқ қатарлиқ еғир җинайи қилмишларда уқтуруш қилиш мумкинчилики болмиса вә яки уқтуруш қилинса тәкшүрүшкә тәсир йетидиған әһваллар болса, гумандарниң аилисигә уқтурмаслиққа болидиғанлиқи, бирақ буниң сиртидики әһвалларда қолға елиш сәвәби вә тутуп турулған орунни 24 саәт ичидә аилисигә мәлум қилиш” тәләп қилинған.

Мәзкур қанун лайиһисини қоллайдиған хитай қанун сепидики кишиләрниң илгири сүрүшичә, мәзкур қанун арқилиқ хитай җ х вә дөләт бихәтәрлик органлириниң адәм тутуш, солаш вә мәхпий қамаш һәрикити илгириләп қануни рамкиға селинған.

Бирақ аблаҗан ләйли наман әпәнди, “җинайи ишлар дава қануни” ниң дүшәнбә күни мақулланған мәзкур нусхиси хитай қанунчилиқ ишлиридики бир чекиниш, дәп көрсәтти. Униң илгири сүрүшичә, мәзкур қанун маддиси хәлқара ортақ әдлийә өлчәмлиригә хилап болупла қалмай, у йәнә хитай асасий қанунидики мунасивәтлик бәлгилимиләргә хилаптур.

Хитай һөкүмитиниң “җинайи ишлар дава қануни” ға түзитиш киргүзүшни тәләп қилип, хәлқ қурултийиға қанун нусхиси сунған мәзгили дәл хитайда “ясимән гүли” инқилаби елип бериш чақириқи оттуриға қоюлған назук пәйткә тоғра кәлгән. Бу вақит йәнә, хитай һөкүмитиниң әй вейвей қатарлиқ бәзи өктичиләрни қолға елип, из-дерәксиз тутуп турған, хитай даирилириниң бу һәрикити ғәрб әллириниң вә хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қаттиқ тәнқидигә учриған мәзгили иди.

Шуңа мәзкур қанун нусхисини тәнқид қилғучи бәзи өктичиләр мәзкур қанун нусхисини “әй вейвей” қанун нусхиси, дәп аташқан. Хитай һөкүмити бу йилниң башлири атақлиқ паалийәтчи вә заманиви сәнәтчи әй вейвейни тутқун қилип, 80 нәччә күн қамап қойған. Бу җәрянда униң қәйәрдә тутуп турулуватқанлиқи, саламәтлик әһвали, немә үчүн тутуп турулуватқанлиқи тоғрилиқ һечқандақ учур бәрмигән. Аблаҗан ләйли наман бу хил из-дерәксиз тутуп туруш вәқәлириниң уйғур елидә омумйүзлүк мәвҗут һадисә икәнликини, хитай һөкүмитиниң “җинайи ишлар дава қануни” ға алман -талман түзитиш киргүзүп, из-дерәксиз тутуп турушни қанунлаштуруши “5‏-июл вәқәси” дә йоқап кәткән уйғурларниң из-дерикини елишқа тосалғу пәйда қилидиғанлиқини билдүрди. Йәни у, хитай аманлиқ органлириниң мәзкур қанунни баһанә қилип, түрмидә өлтүрүлгән уйғурларниң ақивитини йошуридиғанлиқини илгири сүрди.

У, хитай дөләт аманлиқ органлириниң һоқуқини күчәйтип, кишиләрни халиғанчә тутқун қилиштин ибарәт бу хил қанунсиз қилмиш наразилиқни илгириләп күчәйтип, муқимсизлиқни күчәйтидиғанлиқини агаһландурди.

Хәлқ қурултийи қанун нусхисиниң гумандарларни “мәхпий тутуп туруш” тоғрисидики маддисиға наһайити аз түзитиш киргүзүп, мәзкур маддини асасән әйнән пети сақлап қалған. Бәзи анализчилар, мәзкур қанун маддисидики уқтуруш қилиш мумкинчилики болмиған вә яки уқтуруш қилинса тәкшүрүшкә тәсиир йетидиған әһваллар дегән шәртниң мүҗмәллики, хитай бихәтәрлик органлириниң мәзкур шәртни сүйиистимал қилип, өктичиләрни мәхпий тутқун қилиш еһтималлиқи мәвҗүтлуқини агаһландурди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.