Чиңдавда хитай сақчилириниң уйғур оқуғучиларни уруш вәқәси йүз бәргән

Бирқанчә күнниң алдида сақчиларниң сәндуң өлкисиниң чиңдав шәһиридики җуңго нефит университетиниң хуаңдав шөбә мәктипидә оқуйдиған уйғур оқуғучилирини уруп, еғир зәхмиләндүрүш вәқәси йүз бәргән.
Мухбиримиз әркин
2008.12.04
Gansu-saqchi-305.jpg Сүрәттә, гәнсу лоңнәндики наразилиқ намайишида, хитай сақчилири бир намайишчини тәпмәктә.
RFA Оқурмәнлири тәминлигән

Оқуғучиларниң бириниң қоли, йәнә бир оқуғучиниң баш қисими бир қәдәр еғир зәхмиләнгән. Мәктәп мәмурийити вәқәни тәкшүрмәктә икән. Лекин мәктәп вә сақчи тәрәп радиомизға мәзкур вәқә тоғрисида тохтилиштин өзини қачурди.

Җуңго нефит университетиниң чиңдавдики хуңдав шөбә мәктипидә оқуйдиған 4 нәпәр уйғур оқуғучиниң сақчилар тәрипидин таяқ йейиш вәқәси, 11 - айниң 30 ‏ - күни мәктәп әтрапидики чаңҗяң йолиға җайлашқан бир магизинда йүз бәргән. Шу күни бейҗиң вақти билән саәт 6:30 ларда нефит университетиниң йөткәш вә сақлаш факултетида оқуйдиған 2008 ‏ - йиллиқтики 5 нәпәр оқуғучи нәрсә - керәк сетивелиш үчүн базарға чиққан болуп, бу җәрянда әтраптики " амазон" електир сайманлар дукиниға телефон батарийиси алмақчи болуп кирсә, пуқрачә кийингән сақчилар тәрипидин қоршивелинған. Оқуғучиларниң шикайитигә асасланғанда вәқәниң җәряни мундақ йүз бериду.

Оқуғучилар телефон батарийиси сетивелиш үчүн амазон електир сайманлар дукиниға кетиватса кәйнигә " пайлақчи" киривалғанлиқини байқайду. Тәшвиш ичидики оқуғучилар йеқин әтраптики амазон дукиниға кирип пирказчик билән телефон батарийиси сетивелишни сөзлишиватса, әтрапида 10 ‏ - 15 нәпәр пайлақчиниң топлишивалғанлиқини көрүп, дело мәлум қилиш телефони 110 ға телефон бәргән. Улар телефонни қоя - қоймай пайлақчилар оқуғучиларниң йениға келип, улар билән меңишини ейтқан. Оқуғучилар пайлақчиларниң тәлипини рәт қилип, сақчиға хәвәр қилғанлиқини, сақчи кәлгәнгә қәдәр һеч йәргә бармайдиғанлиқини билдүргән. Пайлақчилар болса сақчи кинишкисини чиқирип, өзлириниң сақчи икәнликини ейтқан шундақла уйғур балиларниң "биз оқуғучи", дегинигә қаримай, уларни йәргә басқан.

Оқуғучиларниң уйғур тор бәтлиридә елан қилинған вәқә тоғрисидики шикайәт хетидә пайлақчиларниң өзлирини наһайити рәһимсизлик билән урғанлиқини ейтиду. Улар,вәқә җәрянида әтрапиға адәмләрниң топлишип кәткәнлики, ағиз - бурунлириниң қанға миливетилгәнлики, пайлақчиларниң бириниң пашниси билән җаппар исимлик оқуғучини дәссигәнлики, нури, алим, иляр исимлик балиларниң ағиз - бурни қан қиливетилгәнлики, пайлақчиларниң йәнә өзлирини дукан сиртиға елип чиқип давамлиқ урғанлиқи, таяқниң 15 минут давамлашқанлиқини, ахирида өзлирини сақчи машиниси билән әтраптики бир сақчиханиға елип берип, " әмди кәтсәңлар болиду" дәп қоюп берилгәнликини язиду.

Чиңдавдики мәлум бир университетниң бир уйғур қиз оқуғучиси вәқә тоғрисида радиомизға төвәндики баянларда болди.

Вәқәдин кейин бу ишқа мәктәп даирилири арилашқан болуп, мәктәп оқуғучиларниң немә үчүн сәвәбсиз таяқ йегәнликини сүрүштүргән, оқуғучиларни дохтурханиға апириш, давалаш расходини сақчихана чиқиришни тәләп қилған.

Тәкшүрүш нәтиҗисидә җаппарниң оң қолиниң җәйнәк сөңики сунғанлиқи, нуриниң еғиз вә қулақ бошлуқи зәхмиләнгәнлики, оқуғучиларда меңә силкиниш аламити көрүлгәнлики мәлум болған. Биз сақчи тәрәп вә мәктәп даирилириниң бу вәқә тоғрисидики көз қаришини елиш үчүн җуңго нефит университети вә чиңдав җаңҗяң йоли сақчиханисиға телефон қилған болсақму, лекин һәр икки органдики мунасивәтлик даириләр соаллиримизға җавап бериштин өзини қачурди.

Чиңдав җаңҗяң йоли сақчиханисидики кәчлик диҗорни хадим, бундақ бир вәқәниң йүз бәргәнликини инкар қилмиди, лекин өзиниң бу вәқә тоғрисида пикир баян қилишқа қадир әмәсликини билдүрди. У мундақ дәйду": бу вәқәдики хәлқ сақчиси һазир ишлимәйду. Һазир бәк кәч болуп кәтти. Мениң демәкчи болғунум сиз телефон номуриңизни қалдуруп қойсиңиз биз әтә сиз билән алақилашсақ, дәймән. Бу дегәнлик бу делони биз бир тәрәп қиливатимиз дегәнлик әмәс. Чүнки бизниң қолимизда нурғун дело бар. Буни охшимиған кишиләр беҗириду."

Мәзкур диҗорни хадим мухбиримизниң "бу дело силәрниң тәвәликиңларда йүз бәргән. Вәқәгә мунасивәтлик кишиләр силәрниң сақчиханидики хадимлар, сақчиларниң оқуғучиларни уруштики сәвәб немә ?" дегән соалиға бу делони өзиниң беҗирмәйдиғанлиқини әскәртти. У," мән сизгә дәп қояй, бу ишни мән бир тәрәп қилмаймән. Әгәр сиз алақилишиш телефон номуриңизни қоюп қойсиңиз, мән башлиқларға йәткүзүмән. Әгәр сиз тәпсили әһвалини уқимән десиңиз улар сизгә җавап берәләйду," дәп көрсәтти.

Хәвәрләргә қариғанда вәқә йүз бәргән шу күни таяқ йегән оқуғучилар, нефит университетиниң оқуғучилар уюшма рәиси ваң, мәктәпниң етник милләт оқуғучилар аптономийә уюшмисиниң рәиси һаки қатарлиқлар сақчихана башлиқи диң вә сияси йетәкчи җаңлар билән сөһбәт өткүзгән болуп, сақчихана тәрәп чоңқур кәчүрүм сорайдиғанлиқини, тегишлик төләм болса һәммини төләйдиғанлиқини билдүргән. Йиғинда оқуғучилар йүз бәргән ишларни вәқә орнида бир тәрәп қилиш, сақчи тәрәпниң гезит йүзидә ашкарә кәчүрүм соришини, җавабкарларниң " қанунни билип туруп, адәм зәхмиләндүргәнлик" намида хизмитини тохтитиш ... Қатарлиқ тәләпләрни оттуриға қойған. Лекин сақчи тәрәп оқуғучиларниң бу тәләплирини рәт қилипла қалмай, мәктәп тәрәпниң мәсилини " мумкин қәдәр кичик көләмдә һәл қилиш " тоғрисидики бесимиға дуч кәлгән. Чиңдавдики мәлум университетниң юқириқи уйғур қиз оқуғучиси, мәктәп даирилириниң бу вәқәгә тутқан позитсийиси тоғрисида бизгә билгәнлирини сөзләп бәрди.

30 ‏ - Ноябирдики вәқәдә таяқ йегән оқуғучиларниң бир қисими қаримайлиқ, йәнә бир қисими поскамлиқ оқуғучилар  болуп, улар йеқинда оқуш башлиған йеңи оқуғучилар иди. Таяқ йегән оқуғучиларниң бири, сақчихана башлиқиниң мәктәп даирилириға бәргән вәқә тоғрисидики чүшәндүрүшини "бу мениң өмрүмдә көргән әң қисқа вә әң кәскин чүшәндүрүш болди," дәп язиду. Чиңдавниң җаңҗяң йоли сақчиханисиниң диң фамилилик башлиқи пайлақчиларниң оқуғучиларни уруш сәвәбини мундақ чүшәндүргән:" биз бир қизниң ' телефонум йүтүп кәтти, дәп мәлум қилған делосини тапшуруп алған. Шу райондики ярдәмчи сақчилар бу оқуғучиларни хата тонуп қелип, қол селип қоюпту."

Биз җуңго нефит университети даирилириниң бу мәсилидики мәйданини билиш үчүн мәктәпниң мунасивәтлик органлириға телефон қилған болсақму, лекин улар бу вәқә тоғрисида пикир баян қилишни рәт қилди. Мухбиримизға өзиниң бу вәқәдин хәвәрсиз икәнликини билдүргән җуңго нефит университети оқутуш ишлар башқармисиниң мудири лю йәнсоң, "мән бу вәқәни қилчиму билмәйдикәнмән. Сиз һазир дегән вәқә әгәр 30 ‏ - числаларда йүз бәргән болса, мән таза билмәйдикәнмән," дәп җавап бәрди. У, бу түрдики вәқәләрни бир тәрәп қилиш ишлириға мәктәпниң қайси орни яки рәһбири мәсуллиқи һәққидики соалимизға мундақ дәйду: " наһайити әпсус, мән сизгә бу җәһәттики мәлуматларни берәлмәймән."

Ичкиридики сақчиларниң адәттики тиҗарәтчи яки уйғур мусапирларни харлаш яки уруш вәқәси көп йүз беридиған әһваллар болсиму, лекин 30 ‏ - ноябир күни чиңдавда йүз бәргән бу вәқә сақчиларниң уйғур оқуғучиларни урғанлиқиға даир көп учратқили болмайдиған әһвалларниң биридур.


Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.