' Тәйвән җасуслуқ вәқәси' хитай - явропа мунасивәтлирини өткүрләштүрүвәтти

Хитай һөкүмити өткән җүмә күни тәйвән җасуслуқи билән әйиблинип өлүм җазасиға һөкүм қилинған тиббий пәнләр тәтқиқатчиси ву вейхәнниң өлүм җазасини америка вә явропа әллириниң нәсиһитигә қаримай туюқсиз иҗра қилған иди.
Мухбиримиз әркин
2008.12.01

Бу вәқә хитай - явропа мунасивити тибәт роһаний даһийси далай ламаниң 6 ‏ - декабир күни полшада өткүзүлидиған бир хатириләш паалийитигә тәклип қилинғанлиқи сәвәбидин назук әһвалда турған мәзгилдә йүз бәргән болуп, өлүм җазаси явропа - хитай мунасивәтлирини өткүрләштүрүвәтти. Төвәндә мухбиримиз әркин мәлумат бериду.

Хитай явропа мунасивәтлириниң йеқиндин бери йәнә җиддийлишип кетишидә төвәндики 3 вәқәниң һәл қилғуч роли бар иди. Бу вәқәләрниң бири, явропа парламентиниң йеқинда кишилик һоқуқи вә әйдизләр һоқуқи паалийәтчиси ху җяға сахаров кишилик һоқуқи мукапати бәргәнлики.

Йәнә бири, йеқинда франсийә президенти николас саркозийниң тибәт роһаний даһийси далай лама билән 6 ‏ - декабир күни полшада өткүзүлидиған бир хатириләш паалийитидә көрүшидиғанлиқини елан қилиши. ‏3‏ - Вәқә болса тәйвәнгә җасуслуқ қилиш билән әйиблинип өлүм җазасиға һөкүм қилинған хитай тиббий пәнләр тәтқиқатчиси ву веихәнниң америка вә явропа иттипақиниң нәсиһитигә қаримай 28 ‏ - ноябир күни қәтли қилинишидур.

Ву вейхән, хитайдики бир тиббий тәтқиқат орниниң тәтқиқатчиси болуп, 1990 - йилдин 1997 ‏ - йилға қәдәр авистирийидә яшиған, 2005 ‏ - йили хитай даирилири тәрипидин чәтәлдики тәйвән ахбарат органи билән алақиси бар гуруһларға хитайниң һәрбий вә хитай рәһбәрлириниң саламәтлик әһвалиға аит учурларни йәткүзүш билән әйиблинип қолға елинған иди. Хитай сот мәһкимиси 2007 ‏ - йили 5 - айда ву вейхәнгә өлүм җазаси бәргән, али сот 2008 ‏ - йили 2 ‏ - айда ву вейхәнниң һөкүмгә нарази болуп бәргән әрзини рәт қилип, әслидики һөкүмни сақлап қалған иди.

Хитай һөкүмити америка, явропа иттипақи, австирийә һөкүмити вә хәлқара кишилик һоқуқи тәшкилатлириниң ву вейхәнгә берилгән өлүм җазасини бикар қилиш һәққидики бесимиға қаримай, өлүм җазасиниң 28 ‏ - ноябир күни иҗра қилинғанлиқини елан қиливәргән. Лекин хитай даирилириниң һәрикити авистрийә, явропа иттипақи, америка вә хәлқара тәшкилатларниң шиддәтлик тәнқиди вә әйиблишигә учриған иди. Хитай ташқи ишлар министирлики дүшәнбә күни ву вейхәнгә берилгән өлүм җазасиниң тоғра болғанлиқини ақлап, баянат елан қилиш мәҗбурийитидә қалди.

Хитай ташқи ишлар министирликиниң баянатчиси чин гаң дүшәнбә күни баянат елан қилип, ву вейхәнгә берилгән өлүм җазасини ақлиған шундақла явропа иттипақиниң мәзкур дело һәққидики инкасини җоңгуниң әдлийә ишлириға "қопаллиқ " билән арилашқанлиқтур, дәп әйиблигән. Чин гаң хитай ташқи ишлар министирликиниң то бекитидә елан қилған баянатида явропа иттипақиниң өлүм җазаси һәққидики тәнқидини "қанунниң ролини көзгә илмай җоңгуниң әдлийә ишлириға қопаллиқ билән арилашқанлиқтур. Бу җуңго билән явропа иттипақи арисидики кишилик һоқуқи сөһбитигә иғвагәрчилик қилиш," дәп тәкитлигән.

Ву вейхән делоси америка, явропа иттипақи вә хәлқара кишилик һоқуқи тәшкилатлириниң алаһидә диққитини қозғиған делоларниң биригә айланған болуп, буниңдики түпки сәвәбләрниң бири мәзкур делониң бир тәрәп қилиниш усулида кишини гуманға салидиған тәрәпләрниң барлиқи иди. Ву вейхәнниң авистрийә тәвәликидики қизи чен рән, дадисиға берилгән өлүм җазасиниң адаләтсиз икәнлики, ву вейхәнниң әйипнамисидики иқрариниң мәҗбури елинғанлиқини илгири сүрүп, авистрийә һөкүмити вә явропа иттипақиниң мәзкур делоға арилишишини, хитай даирилириниң дадисиға кәчүрүм елан қилишини тәләп қилған.

Америка ташқи ишлар министири кандилиза райис, авистрийә һөкүмити, явропа иттипақи, хәлқара кәчүрүм тәшкилати, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати қатарлиқлар мәзкур делони тәкрар көрүп чиқишни, өлүм җазасини бикар қилишни тәләп қилмақта иди. Америкидики анализчи илшат әпәнди ву вейхәнниң сотлиниш җәряниниң гуманлиқ икәнликини билдүриду.

Хитай ву вейхәнгә берилгән өлүм җазасиниң иҗра қилинғанлиқини елан қилип узун өтмәй явропа иттипақи баянат елан қилип, хитай даирилирини шиддәтлик тәнқидлигән. Хитайниң ву вейхәнни явропа - хитай кишилик һоқуқи сөһбити өткүзүватқан мәзгилдә қәтли қилиши явропа иттипақи билән " зитләшкәнлик" дәп әйиблигән шундақла хитайниң һәрикити икки тәрәп арисидики ишәнч роһини зедә қилғанлиқини илгири сүргән иди. Америка ташқи ишлар министирлики шу күни елан қилған бу һәқтики баянатида ву вейхәнниң өлтүрүлгәнлик вәқәси өзлирини биарам қилғанлиқи, ву вейхәнниң қолға елиниш, сотлиниш җәряни хәлқара өлчәмгә тошмайдиғанлиқини билдүрди.

Ву вейхән өлтүрүлгән шу күни явропа иттипақи билән хитай бейҗиңда кишилик һоқуқи сөһбити елип бериватқан иди. Хәвәрләргә қариғанда явропа сөһбәт өмики ву вейхәнниң қәтлә қилинғанлиқини уқмай уни "өлтүрмәслик" тоғрисида хитайларға көп хизмәт ишлигән. Улар ву вейхәнниң өлтүрүлгәнлик хәвирини пәқәт сөһбәт ахирлишай дегәндә билгән.

Авистрийә "ву вейхән вәқәси"дә хитайға әң шиддәтлик инкас қайтурған дөләтләрниң бири болуп, бу ву вейхәнниң узун йиллар авистирийидә яшиғанлиқи, униң қизиниң авистрийә пуқраси икәнлики билән мунасивәтлик болса керәк. Авистрийә ташқи ишлар министирликиниң бу һәқтики баянатида ташқи ишлар министири урсула плассник, "хитайниң явропа иттипақи билән кишилик һоқуқи сөһбити өткүзгән күни ву вейхәнни өлтүргәнлики хитайниң мәзкур делони 'қопаллиқ вә вәһшийлик' билән бир тәрәп қилғанлиқини намайән қилди," дегән.

Лекин хитай ташқи ишлар министирликиниң баянатчиси чин гаң бу һәқтики баянатида хитай әдлийә органлириниң ву вейхән қанунларға асасән җазалиғанлиқини әскәртип, "җуңго бир қанун дөлити, ву вейхән болса җуңго пуқраси, униң җинайи пакити йетәрлик, җуңго әдлийә органи қанунларға асасән җаза бәрди," дәп тәкитлигән шундақла америка вә явропа иттипақиниң мәзкур дило тоғрисидики баянатини "ағзиға кәлгәнни җөйлигәнлик", дәп әйиблигән.

Ву вейхәнниң делоси хитай билән явропа иттипақи арисида йеқинқи 2 ай ичидә йүз бәргән кишилик һоқуқи мәсилисидики бир қатар тоқунушларниң әң йеңиси болуп һесаблиниду. 10 ‏ - Айда явропа парламентиниң хитай түрмисидики кишилик һоқуқи вә әйдизләр һоқуқи паалийәтчиси ху җяға сахаров мукапати бәргәнлики бейҗиң һөкүмитини ғәзәпләндүргән болуп, бейҗиң һөкүмити явропа парламентини түрмидики бир җинайәтчини мукапатлаш, җоңгуниң ички ишлириға арилишиш билән әйиблигән, лекин кишилик һоқуқи мәсилисидики тоқунуш буниң билән ахирлашмиған иди.

Бир һәптиниң алдида явропа иттипақи рәһбәрлириниң полшада далай лама билән көрүшидиғанлиқи елан қилинди. 12 ‏ - Айниң 6 ‏ - күни, 1980 ‏ - йиллардики полша иттипақ ишчилар уюшмиси рәһбири, сабиқ полша президенти лих валесаниң нобел мукапати алғанлиқиниң 25 йиллиқи хатирилинәтти.

Валеса хатириләш паалийитигә тибәт роһаний даһийси далай ламани тәклип қилған болуп, франсийә президенти саркозий полшадики паалийәт җәрянида далай лама билән учришидиғанлиқини елан қилған, хитай болса явропа иттипақи билән бу һәптидә өткүзидиған башлиқлар йиғинини бикар қилған иди.


Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.