Xitay: " türkiye yadro éléktir istansisi qurush ishni bizge berse, yadro téxnikimizni ortaqlishimiz"

Türkiye dölet ministiri kürshat tüzmenning béyjing ürümchi we qeshqerge élip bériwatqan resmi ziyariti dawam qilmaqta. Dölet ministiri kürshat tüzmen bu qétimqi ziyariti jeryanida ürümchi yermenkisining échilish murasimigha qatnashqandin bashqa, xitay dölet rehberliri we shirket mes'ulliri bilenmu bir yürüsh uchrishishlarni élip barghan.
Muxbirimiz erkin tarim xewiri
2008-09-03
Share

 Kürshat tüzmen xitay bilen bu heqte muzakire ötküzgen

Türkiyining eng nopuzluq gézitliridin biri bolghan "hürriyet" gézitining 9 - ayning 3 - künidiki sanida, `xitay: türkiye yadro éléktir istansisi qurush ish pilanini bizge berse atom tejribimizni ortaqlishimiz` mawzuluq xewer élan qilindi.

Hürriyet gézitining muxbiri sulayman démirqan ürümchide turup yazghan bu xewerde, tézla tereqqi qiliwatqan xitayning, türkiye tunji qétim qurmaqchi boliwatqan yadro éléktir istansisi qurush ish pilanigha qatnashqanliqini yazghan. Bu xewerde bayan qilinishiche, türkiyining tunji qétim qurmaqchi bolghan yadro éléktir istansisi qurush ishini élish üchün shertnamilarni toldurup iltimas qilghan shirketlerdin biri xitay injénérliq shirkiti iken. Bu shirket türkiyige yadro téxnologiyisini béridighanliqi we bu sahede türk injénérlirini terbiyilep béridighanliqi heqqide wede bergen.

Hazir ürümchide ziyaret élip bériwatqan türkiye dölet ministiri kürshat tüzmen béyjingda bu shirketning mudiri jimmy wong bilen ürümchide bolsa mudir yardemchisi jang wén'géng bilen bu heqte muzakire ötküzgen.

Türkiye - xitay munasiwiti üchün nahayiti muhim

Hürriyet gézitidiki xewerde xitay injénérliq shirkiti mes'ullirining türk ministirige dégen sözlirige yer bérilgen bolup, mundaq déyilgen: "türkiyining yadro énérgiye éléktir istansisini biz qurushni xalaymiz. Bu biz üchün nahayiti muhim. Türkiye - xitay munasiwiti üchün nahayiti muhim. Bu ish pilani türkiye xitay otturisidiki tijariy we iqtisadiy munasiwetlerni tereqqiy qildurush üchün intayin muhim. Buning üchün xitay xelq jumhuriyiti hökümiti shirkitimizni qollaydighanliqini éytti. Xitay hökümiti 12 yéngi yadro éléktir istansisi qurush heqqide qarar maqullidi. Bu 12 yadro éléktir istansisining 10 nini bizning shirket qurudu. Xitay dunyada eng köp yadro éléktir istansisigha ige bir dölet. Bizning xitay injénérliq shirkitimiz bolsa xitayda eng köp éléktir istansisi qurup uni bashquruwatqan shirketlerdin biri."

Türkiye bilen pütün ilghar téxnologiyimizni ortaqlishishqa teyyar

Xewerde bu shirket mes'ullirining türk ministirige, türkiyige yadro téxnologiyisini béridighanliqi heqqide wede bergenliki heqqide mundaq yézilghan: "türkiye bir milyon mégawat sa'etlik bir éléktir istansisi qurushni pilanlawatidu. Eger bu ish pilanini türkiye bizge berse türkiye bilen pütün ilghar téxnologiyimizni ortaqlishishqa teyyar biz. Biz xitay hökümitining qollap quwwetlishini qolgha keltürduq, türkiye hökümitiningmu bizni qollishini ish pilanini bizge bérishini ümid qilimiz."
 
Xitay shirkitining mes'ulliri buni dégendin kéyin, türkiye dölet ministiri, xitaylarning bu telipini öz hökümitige yetküzüp qoyidighanliqini éytqan.

Yéqinqi yillardin béri xitay hökümiti türkiyidiki istratégiyilik ehmiyetke ige qurulushlarni sélish ish pilanlirini élishqa alahide ehmiyet bermekte. 1990 - Yillarning axirida xitaylar türkiyige bashqurilidighan bomba yasash téxnologiyisini bérimen dep wede qilghan bolsimu, türkiye yéterlik derijide téxnologiye alalmighan. Hazir bolsa türkiyige yadro énérgiyisi téxnologiyisi bérish heqqide wede bergen.

Türkiyide pa'aliyet élip bériwatqan sherqiy türkistan ammiwiy teshkilatliri bu xil istratégiyilik ehmiyetke ige mesililerde xitayning türkiye bilen hemkarliq qilishigha guman bilen qarimaqta. Ular bu xil hemkarliqning sherqiy türkistan dewasigha selbiy tesir körsitidighanliqini ilgiri sürüshmekte. Bu rastinla shundaqmu? bu heqtiki köz qarishini élish üchün türkiye yawro'asiya istratégiye tetqiqat merkizi türkiye - xitay munasiwetliri mutexessisi suna lé'é xanimgha mikrofonimizni uzattuq.

Suna lé'é xanim bu heqtiki köz qarishini bayan qilip mundaq dédi: "menche bu türkiyining köp tereplimilik tashqi siyasitining bir ipadisi. Sizgimu melum xitay bilen türkiyining közge körünerlik bir munasiwiti yoq idi. Emma yadro énérgiyisi istansisi qurush mesilisige kelsek bu büyük bir munasiwetning ornitilishi démek. Bu ish pilanini jenubiy koriye bilen xitayning élish éhtimali yuqiri. Türkiyining koriye bilen dölet mudapi'e sana'iti jehette hemkarliqi bar. Emma türkiye dunyada tesiri küchiyiwatqan xitay bilen hemkarlishishni xalawatqandek qilidu."

Xitaylar sherqiy türkistan mesilisini kozir süpitide qollanmaydu

Suna lé'é xanim bu xil chong tiptiki ish pilanlirini xitayning türkiye bilen bolghan munasiwitide sherqiy türkistan mesilisige qarshi kozir süpitide qollanmaydighanliqini éytip mundaq dédi: "bu bir amil, emma buni sherqiy türkistan mesilisige qarshi kozir süpitide ishlitishi toghra bolmaydu. Menche xitaymu bundaq qilmaydu. Türkiyimu bu mesilide nazuk bir siyaset yürgüzüp kelmekte. Chünki yéqin'ghiche xitay türk munasiwitide sherqiy türkistan mesilisi jiddi bir mesile emes idi. Ikkila dölet diplomatik munasiwitide bu mesilining aldinqi orun'gha chiqip qélishigha éhtiyat qilip keldi. Xitay ottura asiya jumhuriyetliri bilen bolghan munasiwette, bu xil ish pilanlirini sherqiy türkistan mesilisige qarshi kozir qilip ishletken bilen türkiye bilen bolghan munasiwette ishlitelmeydu. Chünki buningdin kéyinki tijariy munasiwitide ziyan tartidu. Xitaylarning türkiye bazirigha éhtiyaji bar."

 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet