Chet'ellerdiki xitaylarning béyjing hökümitining siyasitini aqlash herikiti

Xitay da'irilirining, mart éyida bir Uyghur qizning xitay yolochi ayropilanini partilitishqa urun'ghanliqi we Uyghur musteqilchilirining béyjing olimpik yighinigha qarshi térrorluq hujumi pilanlighanliqi heqqidiki bayanliridin kéyin, xitay ichidiki tor betlerni, Uyghurlargha qarshi öchmenlik héssiyati ipadilen'gen maqaliler qaplap ketti.
Muxbirimiz ömer qanat xewiri
2008-04-30
Élxet
Pikir
Share
Print
 
 Tibette, yüz bergen qozghilang we xelq'ara jama'ette, xitay hökümitining tibettiki basturush herikitige we béyjing olimpikige qarshi qozghalghan naraziliq, xitayda Uyghur we tibet qatarliq az sanliq milletlerge qarshi qozghalghan dolqunning téximu küchiyishige seweb boldi. Xitaylarning Uyghur we tibetlerge qarshi öchmenlik héssiyati, xitaydiki tor betlerde Uyghur we tibetlerge qarshi yézilghan haqaret we kemsitish xaraktérlik maqaliler bilenla cheklinip qalmidi. Xitaylar, nurghunlighan mulahizichilerning éytishiche, béyjing hökümitining astirittin qollishi bilen, xitayning chong sheherliride kochilargha chiqip, tibetlerni qollighan döletlerge qarshi keng kölemlik namayishlar ötküzüshke bashlidi.

Xitay ichidiki tor betlerde tibet we Uyghurlargha qarshi öchmenlik héssiyati ipadilen'gen maqalilerning sani özlüksiz köpiyiwatqan bir mezgilde, chet'ellerdiki bezi tor betliride, Uyghur élide tughulup chong bolghan we Uyghur élide yashighan we hazir gherb döletliride yashawatqan bezi xitaylar, Uyghur élidiki weziyet, xitay hökümitining Uyghur élige qaratqan siyasiti we Uyghurlarning nöwettiki ehwali heqqide öz köz qarashlirini élan qilishqa bashlighan.

27‏- April küni, dé chayna bét tor bétide élan qilin'ghan we ürümchide tughulup chong bolghan, we hazir amérikida yashawatqan lyang famililik bir xitay bilen ötküzülgen söhbet buning eng yirik misali hésablinidu.

Mezkur tor betning muxbiri, témoti wiston teripidin élip bérilghan söhbette, lyang, shinjangda bezi Uyghurlarning iqtsadiy jehettin kötürülüshi, rayondiki étnik guruppilar otturisidiki munasiwetlerning özgirishige seweb boluwatamdu? siz shinjangda yashawatqan waqtingizda, birer bölgünchini uchratqanmu? xitay hökümitining shinjanggha qaratqan siyasitige qandaq qaraysiz? dégen'ge oxshash so'allirigha, xitay hökümitining siyasitini aqlaydighan shekilde, nahayiti ustiliq bilen jawab bergen.

Söhbette, xelq'ara jama'etning xitayning az sanliq milletlerge qarita élip bériwatqan siyasitige peqet selbiy köz qarash bilenla qarawatqanliqini bayan qilghan lyang, xitaydiki az sanliq milletlerning xenzulargha qarighanda, nurghun heq-hoquqlargha ige ikenlikini, pilanliq tughut siyasitining buning bir ispati ikenlikini ilgiri sürgen.

Söhbette, shinjangda yashawatqan mezgilliride, héchqandaq bölgünchi pa'aliyet uchratmighanliqini tekitligen lyang, Uyghur élidiki, musteqilliq herikitining, iqtsadiy jehettin kötürülüp, ottura asiya we gherbiy asiya döletlirini ziyaret qilish pursitige érishken Uyghurlarning, bu rayondiki radikal éqimlarning tesirige uchrishi netijiside otturigha chiqqanliqini bayan qilghan. Lékin özining, hazirghiche radikal heriketlerning sépige kirgen birmu Uyghurni uchratmighanliqini eskertken.
  
Gherb döletliride yashawatqan xitaylar teripidin, chet'ellerdiki her qaysi tor betlerde, Uyghur élidiki weziyet we Uyghurlarning nöwettiki ehwali toghrisida élan qiliniwatqan söhbet we maqaliler, xitay hökümitining köz qarashliridin perqliq emes. Lékin dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishitning éytishiche, bu köz qarashlar, xitay hökümiti teripidin emes, Uyghur élide uzun waqit yashighan ,köpinchisi gherb döletlirining puqraliqigha ötken, gherb jem'iyitini yaxshi tonuydighan we ularning qaysi mesililerge qiziqidighanliqini we némilerdin nepretlinidighanliqini yaxshi bilidighan xitaylar teripidin nahayiti ustiliq bilen otturigha qoyuluwatqanliqi üchün, gherb döletliridiki bezi kishilerni qaymuqturup qoyushi mumkin iken.

Dilshat rishit, xitaylarning bu herikitini, Uyghurlarni emdila tonushqa bashlighan, xelq'ara jama'etning kallisini qaymuqturush we dunya jama'etchilikining Uyghurlargha bolghan hésdashliqini qozghash üchün chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri teripidin élip bériliwatqan pa'aliyetlerning aldini tosushni nishan qilghan bir süyiqest, dep körsetti. U ning éytishiche, dunya Uyghur qurultiyi xitaylarning bu yéngi taktikisigha qarshi tedbir alidiken.
Toluq bet