Миллий мәсилиниң мурәккәплишип кетишидики асаслиқ сәвәбләр нәдә? (2)

Бейҗиң мәркизий милләтләр университетидики җаң биңлиниң йеқинда бейҗиңдики мәлум бир тор бәттә елан қилған мақалисидә тәкитлинишичә, уйғур аптоном районидики миллий зиддийәткә сәвәб болған амиллар көп хил болуп, буларниң ичидики йәнә бир муһим сәвәб иқтисадий амилдур.
Мухбиримиз үмидвар
2008-12-24
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Радиомизға ианә қилинған бу сүрәттә, хитай қораллиқ сақчилириға қилинған һуҗум йүзбәргән қәшқәр шәһириниң кочилириниң биридә олтурушқан уйғурлар.
Радиомизға ианә қилинған бу сүрәттә, хитай қораллиқ сақчилириға қилинған һуҗум йүзбәргән қәшқәр шәһириниң кочилириниң биридә олтурушқан уйғурлар.
RFA Photo

Иқтисадий амил

Җаң биңли мәлум бир тор бәттә елан қилған "шинҗаңдики миллий зиддийәтләргә нәзәр" мавзулуқ мақалисидә: " шинҗаң уйғур аптоном районидики шәһәр вә йезиларниң тәрәққиятида зор пәрқләр бар, хәнзулар билән аз санлиқ милләтләрниң иқтисадий тәрәққиятида тәкшисизлик һәм ишләпчиқириш қурулмилириниң тәрәққиятида намувапиқлиқ мәвҗут" дәп сөзини башлайду .

У йәнә мундақ дәп көз қарашлири давамлаштуруп: " шинҗаңниң байлиқлири җуңго үчүн муһим әһмийәткә игә болуп, қарамай, тарим нефитликлири җуңгониң кәм болса болмайдиған нефитликлиридур. Униң үстигә йәнә пахта, пурчақ, буғдай қатарлиқ йеза игилик мәһсулатлириму алдинқи орунда туриду, шинҗаңниң йәр асти байлиқлири җуңгониң импорт қилиш бесимини азайтишта муһим рол ойниғанлиқини ейтмай мумкин әмәс, әмма мана мушундақ мол байлиққа игә шинҗаң хәлқи бу байлиқлар елип кәлгән әмәлий мәнпәәттин бәһримән болалмиди. Бу йәрдики нефит, тәбиий газ, пахта қатарлиқ муһим байлиқлар сиртқа тошулуп, шәрқий қисимларниң иқтисадий тәрәққияти үчүн хизмәт қилдуруливатиду. Ечиш, пишшиқлап ишләш, тошуш ишлирини асаслиқи дөләтлик чоң ширкәтләр зиммисигә алған болуп, йәрлик кичик ширкәтләрниң буниңға қатнишиш пурсити асасән болмиди. Униң үстигә бу шу җайниң иқтисадий җәһәттики өсүши вә хәлққә әмәлий пайда елип кәлди дәп ейталмаймиз. Бу йәрдики хәлқләр өзлириниң байлиқлириниң башқилар тәрипидин елип кетиливатқанлиқиға көзини ечипла қарап туруп, буниңдин өзлири бәһримән болалмиди. Бу хил елип кетиш ролини беҗириватқанларниң көпинчиси хәнзулар болғанлиқи үчүн, барлиқ аччиқларниң хәнзуларниң зиммисигә йүклинишини пәрәз қилиш мумкин. Пүтүн шинҗаң райониниң омумий ишләпчиқириш қиммити өсүватқан болсиму, бирақ аз санлиқ милләт аммисиниң бәхтлик турмушиниң көрсәткүчиси төвәнлиди, аз санлиқ милләт аммисиниң кирими азлап кәтти. Аз санлиқ милләтләрниң кирими асаслиқи йеза игилик вә сиртқа чиқип ишләштин келиду" дәйду.

Ишқа қобул қилиштики миллий кәмситиш

У йәнә ишсизлиқ мәсилиси һәққидә тохтилип, уйғур елидики " көплигән саһәләр, йәни пул - муамилә, һәрбий, алақә қатарлиқ муһим саһәләрдә хизмәтчи қобул қилишта милләт чәклимиси бар. Даим көрүлидиған әһвал шуки, бу саһәләргә асаслиқи хәнзулар қобул қилиниду. Инкар қилиш мумкин әмәски, бу әмәлийәттә миллий кәмситишниң бир хил ипадисидин ибарәт. Шинҗаңдики аз санлиқ милләтләр билән хәнзулар арисидики иқтисадий киримдики пәрқләр миллий зиддийәтләрни күчәйтивәткән," дәйду.

Мәдәнийәт җәһәттики сәвәбләр

Мәркизий милләтләр университетидики җаң биңли уйғур елидики миллий зиддийәтләрниң күчийип кетишигә сәвәб болған йәнә бир муһим амилниң мәдәнийәт - маарип мәсилиси икәнлики, қош тиллиқ маарипниң буниңға типик мисал болалайдиғанлиқини тәкитлигән.

У мундақ дәп оттуриға қойиду: " қош тиллиқ маарип аз санлиқ милләт районида уларниң ана тилиға дәхли - тәрүз қилмаслиқни алдинқи шәрт қилип әмәлгә ашурулуши керәк. Бир милләтниң тили алақә қорали болупла қалмастин бәлки шу милләтниң миллий мәдәнийитидин ибарәт, бу пүтүн милләтниң роһини өзигә йүклигән болиду, шинҗаң уйғур аптоном районидики қош тиллиқ маарип әмәлийәттә қандақ болуватиду? хәнзу мәктәплири билән уйғур мәктәплирини бирләштүрүп, муәллимләрниң пәқәт хәнзу тилидила дәрс сөзлиши бәлгиләнди. Оқуғучилар мәктәптә өз миллий тил вә мәдәнийитини өгинәлмәйду. Бәзи мәктәпләрдә һәтта оқуғучиларниң бир еғизму уйғурчә сөзлишигә рухсәт қилмайду."

Җаңбиңли мақалисидә қош тиллиқ маарипта пәқәт хәнзу тилиниң үстүнлүкни игиләп, уйғур тилиниң маарип саһәсидин қоғлиниш кәйпиятиниң уйғурларниң өз миллий мәвҗутлуқидин әнсирәш идийисини улғайтиветидиғанлиқидин ибарәт хәлқарада мәвҗут көз қарашни илгири сүрүп, "қош тиллиқ маариптики мәктәпләрдә уйғур тили аллиқачан чәткә қеқиветилгән буниң ақивити немә болди? уйғур балилар билән ата - анилар арисида алақә қилиш қийин болди. Миллий мәдәнийәт әнәниси вә униң тәрәққияти риқабәткә дуч кәлди. Миллий аң барғансери аҗизлиди. Бундақ әһвал астида шинҗаңдики көплигән аз санлиқ милләт аммисиниң нәзиридә қош тиллиқ маарип пүтүнләй миллий ассимилатсийиниң бир хил чарисидин ибарәт. Бу хил хәнзу тили билән уйғур тилиниң урушида уйғурларниң нәзиридә хәнзуларниң образи йәнә бир қетим чүшти " дәп язиду.

Диний җәһәттики мәсилиләр

Аптор йәнә диний җәһәттә тохтилип, "дөлитимизниң асасий қанунида һәр қайси милләтләрниң диний етиқад әркинлики бар дәп көрситилгән. Шинҗаңдики аз санлиқ милләтләрниң мутләқ көп қисими ислам диниға ишиниду, бирақ хәнзуларниң көпинчиси динсиз, маркисизм билән аллаһ бир - биригә зит болуп, материялизм вә қуран өз - ара чиқишалмайду, бу иккиси от билән судәк қарши, көплигән хәнзулар чүшәнмигәнлики үчүн қариғуларчә һөкүм чиқирип, динни бир хил хурапийлиқ дәп қарайду, шу сәвәбтин көплигән мусулман қериндашларға һөрмәтсизлик қилиду" дегән пикирни оттуриға қойиду.

Апторниң йәкүн вә үмиди

Җаң биңли мақалисиниң ахирида хуласә сүпитидә тохтилип, юқиридики бир қатар зиддийәтләрниң хәнзулар билән аз санлиқ милләтләрниң арисидики мунасивәткә еғир дәриҗидә тәсир көрсәткәнликини шәрһиләп, "мениң қаришимчә, кәмбәғәллик, баравәрсизлик, хата чүшиниш вә айримичилиқ" қатарлиқларниң шинҗаңдики милләтләр мунасивитигә бузғунчилиқ қилған амиллар икәнликини йиғинчақлаш мумкин" дәйду һәм үмидварлиқ билән" әгәр кәмбәғәлчиликтин қутулуп, барлиқ җуңго пуқралириниң һоқуқи баравәр, өз-ара һөрмәт вә чүшиниш һәм алақиларни әмәлгә ашурғандила шинҗаң районидики милләтләр мунасивити яхшилиниши мумкин" дәп өз пикрини ахирлаштуриду.

Юқириқи баянлар бейҗиң мәркизий милләтләр университетидики җаң биңлиниң уйғур елидики миллий мәсилиләр һәққидики өзигә хас көз қарашлиридин ибарәт болуп, әлвәттә, униң көз қарашлири билән уйғурларниң қарашлири арисида көп җәһәттин ортақлиқлар бар болсиму, лекин йәнила негизлик мәсилиләрдә рошән пәрқләр мәвҗут болуши мумкин.

"Униң үстигә шинҗаңниң байлиқлири җуңго үчүн муһим әһмийәткә игә болуп, көмүрлүк җуңго омумий көмүр записиниң %40 ни тәшкил қилиду, қарамай, тарим нефитликлири җуңгониң кәм болса болмайдиған нефитликлиридур. Униң үстигә йәнә пахта, пурчақ, буғдай қатарлиқ йеза игилик мәһсулатлириму алдинқи орунда туриду, шинҗаңниң йәр асти байлиқлири җуңгониң импорт қилиш бесимини азайтишта муһим рол ойниғанлиқини ейтмай мумкин әмәс, әмма мана мушундақ мол байлиққа игә шинҗаң хәлқи бу байлиқлар елип келидиған әмәлий мәнпәәттин бәһримән болалмиди. Бу йәрдики нефит, тәбиий газ, пахта қатарлиқ муһим байлиқлар сиртқа тошулуп, шәрқий қисимларниң иқтисадий тәрәққияти үчүн хизмәт қилдуруливатиду, ечиш, пишшиқлап ишләш, тошуш ишлирини асаслиқи дөләтлик чоң ширкәтлири зиммисигә алған болуп, йәрлик кичик ширкәтләрниң буниңға қатнишиш пурсити асасән дегүдәк болмиди. Униң үстигә буни шу җайниң иқтисадий җәһәттики өсүши вә хәлққә әмәлий пайда елип кәлди дәп ейталмаймиз. Бу йәрдики хәлқләр өзлириниң байлиқлириниң башқилар тәрипидин елип кетиливатқанлиқиға көзини ечип қарап туруп қалмақта, бу байлиқлардин өзлири бәһримән болалмайватмақта. Бу хил елип кетиш ролини беҗириватқанларниң көпинчиси хәнзулар болғанлиқи үчүн, барлиқ аччиқларниң хәнзуларниң зиммисигә йүклинишини пәрәз қилиш мумкин, шинҗаң райониниң киши бешиға келидиған йиллиқ кирими өсүватқан болсиму, бирақ аз санлиқ милләт аммисиниң бәхтлик турмушиниң көрсәткүчиси төвәнләп кәткән, аз санлиқ милләт аммисиниң кирими азлап кәткән," дәп язиду аптор.

Җаң биңли мақалисидә " аз санлиқ милләтләрниң кирими асаслиқи йеза игилик вә сиртқа чиқип ишләштин келиду" дәйду. У йәнә, ишсизлиқ мәсилиси һәққидә тохтилип, " уйғур елидики көплигән саһәләр, йәни пул - муамилә, һәрбий, алақә қатарлиқ муһим саһәләрдә хизмәтчи қобул қилишта милләт чәклимиси бар. Даим көрүлидиған әһвал шуки, бу саһәләргә асаслиқи хәнзулар қобул қилиниду. Инкар қилиш мумкин әмәски, бу әмәлийәттә миллий кәмситишниң бир хил ипадисидин ибарәт. Шинҗаңдики аз санлиқ милләтләр билән хәнзулар арисидики иқтисадий киримдики пәрқләр миллий зиддийәтләрни күчәйтивәткән," дәйду.


Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт