Milliy mesilining murekkepliship kétishidiki asasliq sewebler nede? (2)

Béyjing merkiziy milletler uniwérsitétidiki jang binglining yéqinda béyjingdiki melum bir tor bette élan qilghan maqaliside tekitlinishiche, Uyghur aptonom rayonidiki milliy ziddiyetke seweb bolghan amillar köp xil bolup, bularning ichidiki yene bir muhim seweb iqtisadiy amildur.
Muxbirimiz ümidwar
2008-12-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Radiomizgha iane qilinghan bu sürette, xitay qoralliq saqchilirigha qilinghan hujum yüzbergen qeshqer shehirining kochilirining biride olturushqan uyghurlar.
Radiomizgha iane qilinghan bu sürette, xitay qoralliq saqchilirigha qilinghan hujum yüzbergen qeshqer shehirining kochilirining biride olturushqan uyghurlar.
RFA Photo

Iqtisadiy amil

Jang bingli melum bir tor bette élan qilghan "shinjangdiki milliy ziddiyetlerge nezer" mawzuluq maqaliside: " shinjang Uyghur aptonom rayonidiki sheher we yézilarning tereqqiyatida zor perqler bar, xenzular bilen az sanliq milletlerning iqtisadiy tereqqiyatida tekshisizlik hem ishlepchiqirish qurulmilirining tereqqiyatida namuwapiqliq mewjut" dep sözini bashlaydu .

U yene mundaq dep köz qarashliri dawamlashturup: " shinjangning bayliqliri junggo üchün muhim ehmiyetke ige bolup, qaramay, tarim néfitlikliri junggoning kem bolsa bolmaydighan néfitlikliridur. Uning üstige yene paxta, purchaq, bughday qatarliq yéza igilik mehsulatlirimu aldinqi orunda turidu, shinjangning yer asti bayliqliri junggoning import qilish bésimini azaytishta muhim rol oynighanliqini éytmay mumkin emes, emma mana mushundaq mol bayliqqa ige shinjang xelqi bu bayliqlar élip kelgen emeliy menpe'ettin behrimen bolalmidi. Bu yerdiki néfit, tebi'iy gaz, paxta qatarliq muhim bayliqlar sirtqa toshulup, sherqiy qisimlarning iqtisadiy tereqqiyati üchün xizmet qilduruliwatidu. Échish, pishshiqlap ishlesh, toshush ishlirini asasliqi döletlik chong shirketler zimmisige alghan bolup, yerlik kichik shirketlerning buninggha qatnishish pursiti asasen bolmidi. Uning üstige bu shu jayning iqtisadiy jehettiki ösüshi we xelqqe emeliy payda élip keldi dep éytalmaymiz. Bu yerdiki xelqler özlirining bayliqlirining bashqilar teripidin élip kétiliwatqanliqigha közini échipla qarap turup, buningdin özliri behrimen bolalmidi. Bu xil élip kétish rolini béjiriwatqanlarning köpinchisi xenzular bolghanliqi üchün, barliq achchiqlarning xenzularning zimmisige yüklinishini perez qilish mumkin. Pütün shinjang rayonining omumiy ishlepchiqirish qimmiti ösüwatqan bolsimu, biraq az sanliq millet ammisining bextlik turmushining körsetküchisi töwenlidi, az sanliq millet ammisining kirimi azlap ketti. Az sanliq milletlerning kirimi asasliqi yéza igilik we sirtqa chiqip ishleshtin kélidu" deydu.

Ishqa qobul qilishtiki milliy kemsitish

U yene ishsizliq mesilisi heqqide toxtilip, Uyghur élidiki " köpligen saheler, yeni pul - mu'amile, herbiy, alaqe qatarliq muhim sahelerde xizmetchi qobul qilishta millet cheklimisi bar. Da'im körülidighan ehwal shuki, bu sahelerge asasliqi xenzular qobul qilinidu. Inkar qilish mumkin emeski, bu emeliyette milliy kemsitishning bir xil ipadisidin ibaret. Shinjangdiki az sanliq milletler bilen xenzular arisidiki iqtisadiy kirimdiki perqler milliy ziddiyetlerni kücheytiwetken," deydu.

Medeniyet jehettiki sewebler

Merkiziy milletler uniwérsitétidiki jang bingli Uyghur élidiki milliy ziddiyetlerning küchiyip kétishige seweb bolghan yene bir muhim amilning medeniyet - ma'arip mesilisi ikenliki, qosh tilliq ma'aripning buninggha tipik misal bolalaydighanliqini tekitligen.

U mundaq dep otturigha qoyidu: " qosh tilliq ma'arip az sanliq millet rayonida ularning ana tiligha dexli - terüz qilmasliqni aldinqi shert qilip emelge ashurulushi kérek. Bir milletning tili alaqe qorali bolupla qalmastin belki shu milletning milliy medeniyitidin ibaret, bu pütün milletning rohini özige yükligen bolidu, shinjang Uyghur aptonom rayonidiki qosh tilliq ma'arip emeliyette qandaq boluwatidu? xenzu mektepliri bilen Uyghur mekteplirini birleshtürüp, mu'ellimlerning peqet xenzu tilidila ders sözlishi belgilendi. Oqughuchilar mektepte öz milliy til we medeniyitini öginelmeydu. Bezi mekteplerde hetta oqughuchilarning bir éghizmu Uyghurche sözlishige ruxset qilmaydu."

Jangbingli maqaliside qosh tilliq ma'aripta peqet xenzu tilining üstünlükni igilep, Uyghur tilining ma'arip sahesidin qoghlinish keypiyatining Uyghurlarning öz milliy mewjutluqidin ensiresh idiyisini ulghaytiwétidighanliqidin ibaret xelq'arada mewjut köz qarashni ilgiri sürüp, "qosh tilliq ma'ariptiki mekteplerde Uyghur tili alliqachan chetke qéqiwétilgen buning aqiwiti néme boldi? Uyghur balilar bilen ata - anilar arisida alaqe qilish qiyin boldi. Milliy medeniyet en'enisi we uning tereqqiyati riqabetke duch keldi. Milliy ang barghanséri ajizlidi. Bundaq ehwal astida shinjangdiki köpligen az sanliq millet ammisining neziride qosh tilliq ma'arip pütünley milliy assimilatsiyining bir xil charisidin ibaret. Bu xil xenzu tili bilen Uyghur tilining urushida Uyghurlarning neziride xenzularning obrazi yene bir qétim chüshti " dep yazidu.

Diniy jehettiki mesililer

Aptor yene diniy jehette toxtilip, "dölitimizning asasiy qanunida her qaysi milletlerning diniy étiqad erkinliki bar dep körsitilgen. Shinjangdiki az sanliq milletlerning mutleq köp qisimi islam dinigha ishinidu, biraq xenzularning köpinchisi dinsiz, markisizm bilen allah bir - birige zit bolup, matériyalizm we qur'an öz - ara chiqishalmaydu, bu ikkisi ot bilen sudek qarshi, köpligen xenzular chüshenmigenliki üchün qarighularche höküm chiqirip, dinni bir xil xurapiyliq dep qaraydu, shu sewebtin köpligen musulman qérindashlargha hörmetsizlik qilidu" dégen pikirni otturigha qoyidu.

Aptorning yekün we ümidi

Jang bingli maqalisining axirida xulase süpitide toxtilip, yuqiridiki bir qatar ziddiyetlerning xenzular bilen az sanliq milletlerning arisidiki munasiwetke éghir derijide tesir körsetkenlikini sherhilep, "méning qarishimche, kembeghellik, barawersizlik, xata chüshinish we ayrimichiliq" qatarliqlarning shinjangdiki milletler munasiwitige buzghunchiliq qilghan amillar ikenlikini yighinchaqlash mumkin" deydu hem ümidwarliq bilen" eger kembeghelchiliktin qutulup, barliq junggo puqralirining hoquqi barawer, öz-ara hörmet we chüshinish hem alaqilarni emelge ashurghandila shinjang rayonidiki milletler munasiwiti yaxshilinishi mumkin" dep öz pikrini axirlashturidu.

Yuqiriqi bayanlar béyjing merkiziy milletler uniwérsitétidiki jang binglining Uyghur élidiki milliy mesililer heqqidiki özige xas köz qarashliridin ibaret bolup, elwette, uning köz qarashliri bilen Uyghurlarning qarashliri arisida köp jehettin ortaqliqlar bar bolsimu, lékin yenila négizlik mesililerde roshen perqler mewjut bolushi mumkin.

"Uning üstige shinjangning bayliqliri junggo üchün muhim ehmiyetke ige bolup, kömürlük junggo omumiy kömür zapisining %40 ni teshkil qilidu, qaramay, tarim néfitlikliri junggoning kem bolsa bolmaydighan néfitlikliridur. Uning üstige yene paxta, purchaq, bughday qatarliq yéza igilik mehsulatlirimu aldinqi orunda turidu, shinjangning yer asti bayliqliri junggoning import qilish bésimini azaytishta muhim rol oynighanliqini éytmay mumkin emes, emma mana mushundaq mol bayliqqa ige shinjang xelqi bu bayliqlar élip kélidighan emeliy menpe'ettin behrimen bolalmidi. Bu yerdiki néfit, tebi'iy gaz, paxta qatarliq muhim bayliqlar sirtqa toshulup, sherqiy qisimlarning iqtisadiy tereqqiyati üchün xizmet qilduruliwatidu, échish, pishshiqlap ishlesh, toshush ishlirini asasliqi döletlik chong shirketliri zimmisige alghan bolup, yerlik kichik shirketlerning buninggha qatnishish pursiti asasen dégüdek bolmidi. Uning üstige buni shu jayning iqtisadiy jehettiki ösüshi we xelqqe emeliy payda élip keldi dep éytalmaymiz. Bu yerdiki xelqler özlirining bayliqlirining bashqilar teripidin élip kétiliwatqanliqigha közini échip qarap turup qalmaqta, bu bayliqlardin özliri behrimen bolalmaywatmaqta. Bu xil élip kétish rolini béjiriwatqanlarning köpinchisi xenzular bolghanliqi üchün, barliq achchiqlarning xenzularning zimmisige yüklinishini perez qilish mumkin, shinjang rayonining kishi béshigha kélidighan yilliq kirimi ösüwatqan bolsimu, biraq az sanliq millet ammisining bextlik turmushining körsetküchisi töwenlep ketken, az sanliq millet ammisining kirimi azlap ketken," dep yazidu aptor.

Jang bingli maqaliside " az sanliq milletlerning kirimi asasliqi yéza igilik we sirtqa chiqip ishleshtin kélidu" deydu. U yene, ishsizliq mesilisi heqqide toxtilip, " Uyghur élidiki köpligen saheler, yeni pul - mu'amile, herbiy, alaqe qatarliq muhim sahelerde xizmetchi qobul qilishta millet cheklimisi bar. Da'im körülidighan ehwal shuki, bu sahelerge asasliqi xenzular qobul qilinidu. Inkar qilish mumkin emeski, bu emeliyette milliy kemsitishning bir xil ipadisidin ibaret. Shinjangdiki az sanliq milletler bilen xenzular arisidiki iqtisadiy kirimdiki perqler milliy ziddiyetlerni kücheytiwetken," deydu.


Toluq bet