Хитайниң қудрити һәққидә бәш әпсанә

“хитайниң қудрити һәққидә бәш әпсанә” намлиқ мақалидә, хәлқара җамаәт арисида кәң еқип йүргән хитайниң қудрити һәққидики 5 асасий көз қарашқа қарита өзиниң қарши мулаһизисини оттуриға қойған.
Мухбиримиз ирадә
2012.01.31
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
wuxen-ultra-yuqiri-besimliq-tok-kuchi-305.jpg Вухәндики ултра юқири бесимлиқ ток күчи тәминләш орни. Бу хитайниң иқтисадта японийидин бесип чүшкәнликини көрситиду. 2011-Йили 8-январ.
AFP

“вашингтон почтиси” гезитидә елан қилинған бу мақалидики көз қарашларниң биринчиси, “хитайниң йүксилиши америкиниң асиядики тәсир күчини азайтиветиду” дәйдиған көз қараш болуп, аптор мақалисидә буниң әмәлийәттә дәл әксичә икәнликини билдүргән.

Униң ейтишичә, һазир хитай асиядики әң чоң иқтисадий күч вә шундақла асиядики дөләтләрниң әң чоң тиҗарий шерики, хитай армийиси болса райондики әң “йиртқуч” армийиләрниң бири болсиму, әмма хитайниң зорийиватқан күчи америкиниң райондики тәсирини азайтишниң орниға әксичә асия дөләтлирини америкиға йеқинлаштурмақта. Аптор бу һәқтә мундақ дегән:
-Бүгүн хитай күчләнгәнсери, америкиниң райондики мәвҗутлуқи һәл қилғуч рол ойнашқа вә райондики тәсири зорийишқа башлиди. Йеқинда обама һөкүмити асия-тинч окян дөләтлиригә қаратқан йеңи истратегийисини елан қилғанда асия дөләтлириниң америкиниң йеңи истратегийисини қоллиши хитайни мәңдитип қойди. Бүгүн, америкиниң һиндистан, австралийә, японийә, корийә вә һәтта вйетнам билән болған хәвпсизлик һәмкарлиқи тарихта мисли көрүлмигән дәриҗидә қоюқ болмақта.

Аптор мақалисидә рәддийә бәргән иккинчи хил көз қараш болса “хитайниң зор тиҗарәт записи униң тәсирини күчләндүриду” дәйдиған көз қараш. Униң йезишичә, америкиниң хитайға дөләт хәзиниси вә өй -мүлк тиҗаритигә мунасивәтлик 2 тирилйон доллар қәрзи бар. Буниңдин сирт, хитайниң явропа пай чәк базирида 800 милярд долларлиқ һәссиси бар. Аптор мулаһизисидә, “гәрчә булар хитайға азрақ абруй қазандурған болсиму, әмма бу дипломатийә җәһәттә бир үстүнлүк елип кәлмиди” дегән вә буниңға, бу қетим явропада йүз бәргән иқтисадий кризисни һәл қилишта хитайниң һечқандақ бир рол ойниялмиғанлиқини мисал қилип көрсәткән. Аптор, хитайниң експортта үстүнлүкни сақлап қелиш үчүн сүний һалда пулниң қиммитини контрол қиливелишини униң геополитик күчини аҗизлаштуруватқанлиқини баян қилиш билән биргә, хитайниң пулини бир тәрәп қилиштики қийинчилиқи һәққидә мундақ дегән :
-Әгәр хитай америкиға қәрз беришни рәт қилса, у һалда хитай өзиниң пулини һәрикәт қилдуридиған башқа бир йәр тепиш керәк. Әмма бу асан әмәс. яки болмиса америкиға експортни азайтиши керәк. Лекин буму хитайниң ишләпчиқиришиға зиянлиқ. Униңдин сирт, әгәр хитай иқтисадий кризис астидики явропаға җиқ қәрз беривәтсә, у һалда у нурғун капиталини йоқитип қоюш хәвпигә дуч келиши мумкин.

“хитайниң қудрити һәққидики бәш әпсанә” намлиқ мақалидә оттуриға қоюлған 3-хил көз қараш болса “хитай компартийиси интернетни контрол қилиду” дегәндин ибарәт. Аптор бу хил көз қарашқа қошулмаслиқидики сәвәбни мундақ дәп көрсәткән:
-Хитай гәрчә техника вә адәм күчигә нурғун мәбләғ селиватқан болсиму, әмма у йәнила интернет дуняси билән күч елишип болалмайватиду. Хитай һөкүмитиниң интернетни тәқиб қилиш иқтидари башқа һөкүмәтләргә қариғанда көп күчлүк болсиму, әмма хитайда интернет ишлитидиған нопусниң ғайәт зор болуши вә техника илғарлиқлири хитайниң бу хил чәклимилирини паләч һалға чүшүрүп қоймақта.

У хитайда һәрқандақ бир вәқә йүз бәрсә, тор бәтләр мулаһизә сәһипилири һөкүмәтни әйибләйдиған сөзләр, вәқәгә аит материял, рәсимләр билән тошуп кетидиғанлиқини мисал қилип, “һөкүмәт буниңға қарши тәдбир қоллинип, тор бәтни тақап болғучә ишниң вақти аллиқачан өтүп кәткән болиду” дәп баян қилған.

Аптор өзиниң қарши пикрини оттуриға қойған 4-хил көз қараш болса “хитай реҗими оттура һал тәбиқидикиләрни сетивалған” дәйдиған көз қараш. Апторниң ейтишичә, 30 йиллиқ тәрәққият хитайдики 250 -300 миңғичә болған шәһәр хәлқини оттура һал тәбиқидикиләр қатариға киргүзгән болуп, таки 1989-йили тйәнәнмен вәқәси партлиғучә, иқтисадий үнүм һасил қилишниң һәләкчиликидә қалған бу тәбиқә сиясий әркинлик тәләп қилмиған. Аптор мулаһизисидә, бу оттура тәбиқә кишилирини партийини қоллимайду, дегили болмисиму, әмма у “сиясәткә арилашмаслиқ билән садиқлиқ арисида ғайәт зор пәрқ” барлиқини әскәрткән. У һазирқи оттура тәбиқиниң тәләплириниң көпәйгәнлики, уларниң һазир хитайдики тәңсизликкә, чирикликкә вә қиммәт өй баһаси, муһит булғиниши вә начар мулазимәт еңиға охшаш әһвалларға қаттиқ наразилиқини билдүрүп, әгәр һөкүмәт кичиккинә бир хата қәдәм бесип қойған әһвал астида оттура қисим хәлқиниң “увиси чувулуп” әрәб баһариға охшаш бир радикал бурулуш һасил болуш еһтималиниң мәвҗутлуқини баян қилған. У шундақла “һөкүмәтму буни билгәчкә, сиясий өктичиләргә қаратқан тәқибни ашурмақта” дәп әскәрткән.

Мақалидә рәддийә берилгән ахирқи көз қараш болса “хитайниң күндин күнгә өрләватқан иқтисадий күчиниң астилайдиғанлиқидин шәпә йоқ”. Аптор бу хил көз қарашқа рәддийә берип, хитай иқтисадиниң аллиқачан астилашқа башлиғанлиқини, хитай һөкүмити кәскин ислаһатларни елип бармиғучә, буниңдин қечип қутулалмайдиғанлиқини билдүрүш билән биргә хитай иқтисадиниң астилишиға хитайдики нопус қериш амилиниң көрситидиған зор тәсири үстидиму алаһидә тохталған. У, иқтисадниң астилап кетишиниң алдини елиш үчүн елишқа тегишлик тәдбирләр үстидә тохтилип:
-Әгәр хитай һөкүмити иқтисадни һазирқидәк юқири сүрәттә өрләшкә давам қилдурмақчи болидикән, чоқум алди билән хитайға хас болған юқири техника вә баһалиқ таварларни базарға селиши керәк. Буни ишқа ашуруш үчүн сиясий әркинлик вә зеһний әркинлик керәк. Буниңдинму муһими, мәбләғгә вә дөләтниң башқурушиға тайинип қалған бир иқтисадий моделни өзгәртип, уни техиму үнүмлүк вә истемални асас қилған база иқтисадиға айландуруш керәк. Әмма, хәлқ һөкүмәтни көзитидиған вә уни тәнқид қилалайдиған болмиғучә вә һөкүмәтниң контроллуқини азайтмиғучә, буни ишқа ашуруш мумкин әмәс, дәп көрсәткән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.