Xitayning xelq'ara pa'aliyetlerge bésim ishlitiwatqanliqi xelq'ara metbu'atlarda

Xitay hökümiti yéqindin buyan xelq'ara medeniyet pa'aliyetliride sahibxan döletlerge bésim ishlitip, xitay hökümitini tenqidligüchi kishilik hoquq aktiplirining herikitini chekleshke urunuwatqan bolup, xitay hökümitining bu qilmishi xelq'ara metbu'atlarning diqqitini qozghimaqta.
Muxbirimiz mihriban
2009.09.24
Rabiye-xanim-Melborn-kino-festiwalida-305.jpg 8 - Iyul, mélburn xelqara filim féstiwalgha qatnashturulghan "muhebbetning 10 sheriti" namliq höjjetlik filimni qoyush murasimi bashlinish aldida, festiwal diréktori richard moor ependi rabiye xanim bilen muxbirlarni kötüwélish munbiride qol éliship körüshmekte.
AFP Photo

Amérika awazi radi'o istansisi 23 - séntebir künidiki anglitishida, muxbir krimenning, "xitay hökümiti xelq'ara pa'aliyetlerge bésim ishlitip öz obrazini qoghdimaqta" namliq maqalisini élan qilip, xitay hökümitining dölet ichide, puqralarning pikir bayan qilish erkinlikini cheklise, xelq'arada xitay kommunist hökümitige qarshi pikir éqimidiki kishilik hoquq aktiplirining her xil xelq'ara medeniy pa'aliyetlerde pikir bayan qilishini cheklimekchi bolghanliqi heqqide mulahize qilin'ghan.

Maqalide xitay hökümitining yéqinqi birnechche aydin buyan, xelq'arada ötküzülüwatqan her xil pa'aliyet we yighinlarda hetta siyasiy bilen héchqandaq munasiwiti bolmighan medeniy köngül échish pa'aliyetliridimu, béyjing hökümiti yaqturmaydighan kishilerning bu pa'aliyetlerge qatnishishini cheklimekchi bolghanliqi, xitay hökümitining bu dölet elchixanilirigha bésim ishlitip, bu kishilerning ashu döletlerge kirishini cheklimekchi bolghanliqini, xitay hökümitining bundaq qilishtiki heqiqiy meqsiti emeliyette chet'elliklerning xitay hökümiti heqqidiki selbiy xewerlerni anglap qélishini xalimighanliqidin boluwatqanliqi izahlan'ghan.

Maqalide xitay hökümiti teripidin her xil cheklimilerge yoluqqan tibet rohaniy da'irisi dalay lama, dunya Uyghur qurultiyining re'isi, Uyghur kishilik hoquq pa'aliyetchisi rabiye qadir xanim, dunya Uyghur qurultiyining bash katipi dolqun eysa qatarliq birqanche kishi we ulargha a'it pa'aliyetlerning xitay hökümet da'iriliri teripidin cheklimige uchrighanliqi heqqidiki weqeler misalgha élinip, gerche xitay hökümet da'iriliri xelq'arada élip bériliwatqan her xil pa'aliyetlerni chekleshke uruniwatqan bolsimu, lékin démokratik döletlerning xelq'ara insan heqliri nizami we kishilik hoquq ehdinamisining rohi boyiche ish qilip kéliwatqanliqi shunga bu pa'aliyetlerde xitay hökümiti gerche bésim ishletken bolsimu lékin pa'aliyet mezmunliri we kün tertiplirining yenila eslidiki pilan boyiche élip bérilghanliqi bayan qilin'ghan.

Xitay hökümiti ötken hepte koriye hökümitige bésim ishlitip, 5 - séntebirdin 18 - séntebirgiche jenubiy koriyining sé'ul shehiride échilghan " asiya démokratik munbirining 3 - nöwetlik yighini"gha qatnishish üchün koriyige barghan dunya Uyghur qurultiyining bash katipi dolqun eysani koriyining sé'ul xelq'ara ayrodromida 57 sa'et toxtitip qoyushqa mejburlighan bolup, bu ish xelq'ara jem'iyetlerning küchlük naraziliqini qozghighan idi. 22 - Séntebir xitay tashqi ishlar ministirliki bayanatchi jang yü, bu heqte toxtilip dolqun eysani "bir xelq'araliq jinayetchi" dep körsetken bolsimu, emma dolqun eysa sé'ul ayrodromida tosup qilin'ghanda, xelq'ara kishilik hoquq jem'iyetliri jenubiy koriye hökümet da'iriliridin dolqun eysa ependini gérmaniyige qayturuwétishke chaqirghan hem eyni waqitta gérmaniye hökümiti diplomat ewetip uninggha yardemde bolghan idi.

Bügün dolqun eysa ependi erkin asiya radi'o istansisining Uyghur bölümining ziyaritini qobul qilip, xitay hökümitining Uyghur siyasiy aktiplirining pa'aliyetlirini türlük yollar arqiliq tosup kéliwatqanliqini, jümlidin öziningmu birqanche qétim xitay hökümitining tosqunluq qilishi bilen bezi döletlerde échilghan xelq'ara yighinlargha qatnishalmighanliqini bayan qildi.

Maqalida, xitay hökümet da'irilirining bu yil 7 - ayda awstraliyide ötküzülgen mélburn kino féstiwalida Uyghur kishilik hoquq pa'aliyetchisi rabiye qadir xanim heqqidiki höjjetlik filim "muhebbetning 10 sherti"ning kino féstiwalida qoyulushini chekligenlikini, hem kino féstiwalini uyushturghuchi terep xitay hökümitining bu telipini ret qilip, awstraliye hökümiti rabiye qadir xanimgha wiza bergendin kéyin xitayning kino féstiwalidin chékinip chiqqanliqini, eyni waqitta xitay hökümitining bésimi bilen xongkong hem teywenningmu kino féstiwaldin chékinip chiqqanliqini, bu yil 10 - ayda teywenning gawshyung shehiride ötküzülidighan kino féstiwalida rabiye qadir xanim heqqidiki "muhebbetning 10 sherti" namliq höjjetlik filimning yene qoyulushqa tallan'ghanliqi xitay hökümitini téximu bi'aram qilghanliqini, bu sewebtin xitay hökümiti teywen da'irilirige bésim ishletken bolsimu emma gawshyung shehiri bu filimni muddettin burun yeni 22 - séntebir küni gawshyung shehiride qoyghanliqini bayan qilip, gerche xitay hökümiti xelq'aradiki medeniyet pa'aliyetliride özi yaxshi körmeydighan kishilik hoquq pa'aliyetchilirining pa'aliyetlirini cheklimekchi bolsimu, emma démokratiyini teshebbus qilidighan xelq'ara jem'iyet we döletlerning xitay hökümitining bésimigha öz herikiti arqiliq jawab qayturuwatqanliqini bayan qilghan.

Maqalida yene, her yili gérmaniyining frankfort shehiride ötküzülidighan xelq'ara kitab yermenkisining bu yil 10 - ayda ötküzülidighan pa'aliyitide xitay medeniyitini tonushturush asas qilin'ghanliqi üchün, xitayning yermenkige 15 milyon amérika dolliri ajratqanliqini, yermenkige xitay dölitidin kelgen 2000 din artuq sen'etkar, muxbir hem yazghuchilarning qatnishidighanliqini, yermenkige yene xitaydiki muhit asrash pa'aliyetchisi dey ching hem sha'ir bey linglarningmu teklip qilin'ghanliqini, emma xitayning gérmaniyide turushluq elchisining bu kishilerni tizimliktin chiqiriwétishni telep qilghanliqi üchün yermenke teshkilligüchilirining ularning ismini tizimliktin chiqiriwétishke mejbur bolghanliqini, lékin bu ikki kishining yenila gérmaniyige kelgenlikini anglighandin kéyin, xitay hökümet terep ömikining kitab yermenkisidin chékinip chiqidighanliqini popoza qilip, kitab yermenkisini teshkilligüchilerge dawamliq bésim ishlitiwatqanliqi bayan qilin'ghan.

Dunya Uyghur qurultiyining bash katipi dolqun eysa ependi, gerche xitay hökümiti qarshiliq qiliwatqan bolsimu, emma bu yil 10 - ayda frankfort shehiride ötküzülidighan kitab yermenkiside dunya Uyghur qurultiyiningmu pa'aliyet élip baridighanliqini hem rabiye qadir xanimning kitab yermenkisi mezgilide gérmaniyide bolidighanliqini bayan qildi.

Abraham musin ependi xitay hökümet terep ömikining gérmaniye frankfort kitab yermenkisidiki pa'aliyetliri üchün teklip qilin'ghan uchur bayanatchisi bolup, u kishi amérika awazining ziyaritini qobul qilghinida xitay hökümitining kitab yermenkisige bezi kishilerning teklip qilinishini xalimasliqidiki seweb heqqide chüshenche bérip, "xitay hökümiti memliket ichide puqralarning erkin pikir bayan qilishini chekleshke könüp qalghanliqi üchün, xitay hökümet da'iriliri chet'elliklerning xitay medeniyitidiki sezgür mesililerge arilishishini xalimisa kérek, shunga xitay hökümiti dölet ichide neshr qilin'ghan hem ghulghula qiliniwatqan bezi mesililer heqqide chet'ellerde sözleshni xalimaydu, bu qétimliq kitab yermenkiside xitayning medeniyet inqilabi mezgilidiki weqelerge a'it mezmunlar bayan qilin'ghan kitablarning yermenkige qoyulushini xitay hökümiti cheklimekte, chünki ular özining osal halgha chüshüp qélishini, yaki chet'elliklerde xitay hökümitige nisbeten, xata chüshenchide bolup qélishini xalimisa kérek," dégen.

Közetküchilerning qarishiche xitay hökümitining qarshi pikirdiki kishilik hoquq pa'aliyetchilirining xelq'ara medeniyet pa'aliyetliridiki söz - herikitini chekleshke urunushi emeliyette oz hökümranliqi jeryanidiki nuqsanlarning xelq'aragha ashkarilinip, kishilik hoquq teshkilatliri teripidin tenqidlinip, xitay kommunist hökümitining xelq'aradiki abroyining tökülüshidin ensirigenliki sewebidin boluwétiptu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.