Хитайда ясимән гүли һәрикити давамлашмақта

Чәтәлләрдики хитай демократлири хитайдики ясимән гүли һәрикитиниң нәтиҗиси көрүлүшкә башлиғанлиқини һәм һәрикәтниң бундин кейин йәнә давамлишидиғанлиқини билдүрди.
Мухбиримиз меһрибан
2011.03.28
yasimen-inqilabi-beijing-saqchi-305.jpg Хитайда ясимән инқилабиниң алдини елиш үчүн кочиларда чарлап йүргән сақчилар. 2011-Йили 27-феврал. Бейҗиң.
AFP

Тунис вә мисир қатарлиқ әлләрдә елип берилған һөкүмәткә қарши намайишлар ғәлибигә еришкәндин кейин, хитайдиму бу хилдики намайиш қилиш чақириқи оттуриға чиққан иди.

27-Март күни хитайдики 50тин артуқ шәһәрдә 6-қетимлиқ ясимән гүли йиғилиши елип берилди. Бошүн қатарлиқ тор бәтлиридики хәвәрләрдин мәлум болушичә, бу қетимлиқ ясимән гүли намайишида сәйлигә йиғилған кишиләр қоллириға ясимән гүли чейини тутқиничә һәрқайси шәһәрләрдики мәйданларда әркин параңлишип олтурушқан. Мәлум болушичә, 6-қетимлиқ ясимән гүли йиғилиши мәзгилидә қораллиқ сақчилар нисбәтән аз болсиму, әмма һәрқайси шәһәрләрдики ясимән гүли йиғилиши болидиған нуқтиларда чарлиғучи сақчилар һәм пуқрачә кийингән сақчилар көпәйтилгән. Сақчилар қоллириға ясимән гүли чейи көтүрүвалған кишиләргә қарита тутқун қилиш һәрикәтлиридә болмиған болсиму, әмма сақчилар бу кишиләрниң һәрикитини көзитип турған.

28-Март күни бейҗиңдики кишилик һоқуқ паалийәтчиси йү ләнниң әркин асия радиоси хитай бөлүмигә билдүрүшичә, 27-март күнидики ясимән гүли йиғилишида у тонуйдиған бир қисим тор абонтлири қолға елинған. Бейҗиң шәһиридә сақчилар бу қетимқи йиғилишқа қатнишиш еһтимали бар дәп қаралған кишилик һоқуқ актиплири, әрздарлар һәм оқуғучиларға қаратқан назарәтни йәниму күчәйткән. Бейҗиң университети, чиңхуа университети қатарлиқ университетларниң дәрвазисини сақчилар қамал қилған болуп, йәкшәнбә күни сиртқа чиққан оқуғучилар сүрүштә қилинған.

Хитайда давамлишиватқан ясимән гүли һәрикитигә нисбәтән чәтәлләрдики хитай демократлиридин пуқралар күчи тәшкилатиниң башлиқи яң җйәнли әпәнди һәм хоңкоңда чиқидиған “шәпә” журнилиниң баш муһәррири җаң вейго әпәндиләр өз қаришини оттуриға қойди.

Җаң вейго әпәнди өз баянида алдинқи 6 қетимлиқ ясимән гүли һәрикитиниң хитайда мәлум нәтиҗигә еришкәнликини муәййәнләштүрүп мундақ деди.
“мениңчә, ясимән гүли һәрикити хитайда мәлум нәтиҗигә еришти. Чүнки хитай һазир тор абонтлириниң тәшәббуси билән қозғалған бу паалийәткә җиддий қараватиду. Мисир, йәмән, ливийә қатарлиқ дөләтләрдики демократик инқилабқа даир барлиқ хәвәрләрни контрол қиливатиду. Бир айдин буян хитайдики кишилик һоқуқ актиплири һәм тәсири бар шәхсләрни қолға елишни җиддийләштүрди. Хитайдики һазирқи вәзийәтни коммунист партийә һакимийәтни қолиға алғандин кейинки әң қараңғу дәвр дейишкә болиду. Бу худди таң етиштин илгирики сүбһи қараңғулуқиға охшайду. Мана бу хитай коммунист һакимийитиниң өз һөкүмранлиқини давамлаштуруш үчүн тиркишиватқанлиқиниң ипадиси.”

Бүгүн бошүн тор бекитиниң реал җуңго сәһиписидә 2-3-апрел күнлири йәнә 7-қетимлиқ ясимән гүли йиғилиши елип берилидиғанлиқи уқтурулған. Уқтурушта нуқтилиқ һалда бейҗиңдики шидән сода мәркизи, хәйдйән райони, бейҗиң һайванатлар бағчиси, олимпик мәркизи, ваңфуҗиң сода мәркизи қатарлиқ 10 чоң мәркәз һәм хитайдики 61 шәһәрдә шундақла хитай чеграси сиртидики, хоңкоң, тәйбий, ню-йорк, сан франсиско, сингапор, тайлан, канада қатарлиқ район һәм дөләтләрдики 8 чоң шәһәрдә бирла вақитта 7-қетимлиқ ясимән гүли йиғилиши елип берилидиғанлиқи уқтурулған. Уқтурушта 7-қетимлиқ йиғилишниң 1976-йилидики 5-апрел вәқәси йәни 1976-йили қаза қилған хитай баш министири җу инләйни хатириләш һәм матәм тутуш баһанисидә қозғалған демократик һәрикәтни хатириләшкә беғишланғанлиқи уқтурулған.

Яң җйәнли әпәнди өзиниң ясимән гүли һәрикитиниң нәтиҗисигә үмидвар позитсийидә болидиғанлиқини ипадиләш билән биллә 7-қетимлиқ ясимән гүли йиғилишиниң 1976-йилдики 5-апрел вәқәсигә беғишлинишниң әһмийити һәққидә тохталди.

“мисир, тунис қатарлиқ оттура шәрқ әллиридә қозғалған демократик инқилаблар тәсиридин хитайда қозғалған ясимән гүли һәрикити һазирға қәдәр давалиғуч һалитидики зор кәйпият шәкилләндүрәлмигән болсиму, әмма бу һәрикәт мушу хил тинчлиқ шәкилдә үзүлмәй давамлашса хитайниң демократийә йолиға меңишиға асас селиши мумкин. 7-Қетимлиқ ясимән гүли һәрикити 1976-йилдики 5-апрел вәқәсигә беғишланғанлиқи уқтурулди. Бәлким бундин кейинки ясимән гүли һәрикәтлири йәнә 1919-йили 4-май күнидики яшлар һәрикити, 1989-йилдики тйәнәнмин оқуғучилар һәрикити қатарлиқ чоң вәқәләрни хатириләшкә беғишлиниши мумкин. Мениңчә, әгәр ясимән гүли һәрикити мушу тәриқидә үзлүксиз давамлишип, хитайдики пүткүл хитай пуқралири арисида омумлашқан чоң һәрикәткә айлиналиса, у чағда хитайдики коммунист партийә һөкүмранлиқидики бир партийилик мустәбит түзүмни тинч шәкилдә ағдуруп ташлиғили болиду.”

Яң җйәнли әпәнди өз баянида йәнә, һазир хитайда давамлишиватқан ясимән гүли һәрикитиниң тибәтләр һәм уйғурларниң миллий қаршилиқ һәрикәтлири билән бирлишиши керәкликини тәкитлиди.

Нөвәттә хитайда давамлишиватқан ясимән гүли һәрикитигә оттура шәрқтики демократик инқилабларниң тәсиридин башқа 2008-йили тибәттә партлиған 10-март вәқәси һәм 2009-йили шәрқий түркистанда партлиған 5-июл үрүмчи вәқәси тәсир көрсәтти дейишкә болиду. Чүнки хитайда мустәбит коммунист һакимийәтни ағдуруп ташлашта чоқум шәрқий түркистандики уйғурлар һәм тибәттики тибәтләрниң миллий демократик һәрикәтлири бирлишиши керәк. Мән хитайда қораллиқ қаршилиқ һәрикитини тәшәббус қилмаймән. Әмма хитайда демократийини әмәлгә ашуримиз дәйдикәнмиз, хитай хәлқи чоқум хитай болмиған милләтләр билән бир сәптә туруши, хитайда коммунист һакимийәтниң езишидин башқа йәнә қошлап миллий зулумға учраватқан уйғур, тибәт, моңғул қатарлиқ милләтләрниң миллий демократик һәрикәтлирини қоллиши керәк. Әнә шундила һазирқи коммунист һакимийәтни ағдуруп ташлап хитайда демократийини әмәлгә ашурғили болиду. Әнә шу чағдила уйғур, тибәт һәм моңғул қатарлиқ милләтләрниң “өз тәқдирини өзи бәлгиләш һоқуқи” капаләткә игә болиду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.