Xitayda yasimen güli herikiti dawamlashmaqta

Chet'ellerdiki xitay démokratliri xitaydiki yasimen güli herikitining netijisi körülüshke bashlighanliqini hem heriketning bundin kéyin yene dawamlishidighanliqini bildürdi.
Muxbirimiz méhriban
2011.03.28
yasimen-inqilabi-beijing-saqchi-305.jpg Xitayda yasimen inqilabining aldini élish üchün kochilarda charlap yürgen saqchilar. 2011-Yili 27-féwral. Béyjing.
AFP

Tunis we misir qatarliq ellerde élip bérilghan hökümetke qarshi namayishlar ghelibige érishkendin kéyin, xitaydimu bu xildiki namayish qilish chaqiriqi otturigha chiqqan idi.

27-Mart küni xitaydiki 50tin artuq sheherde 6-qétimliq yasimen güli yighilishi élip bérildi. Boshün qatarliq tor betliridiki xewerlerdin melum bolushiche, bu qétimliq yasimen güli namayishida seylige yighilghan kishiler qollirigha yasimen güli chéyini tutqiniche herqaysi sheherlerdiki meydanlarda erkin parangliship olturushqan. Melum bolushiche, 6-qétimliq yasimen güli yighilishi mezgilide qoralliq saqchilar nisbeten az bolsimu, emma herqaysi sheherlerdiki yasimen güli yighilishi bolidighan nuqtilarda charlighuchi saqchilar hem puqrache kiyin'gen saqchilar köpeytilgen. Saqchilar qollirigha yasimen güli chéyi kötürüwalghan kishilerge qarita tutqun qilish heriketliride bolmighan bolsimu, emma saqchilar bu kishilerning herikitini közitip turghan.

28-Mart küni béyjingdiki kishilik hoquq pa'aliyetchisi yü lenning erkin asiya radi'osi xitay bölümige bildürüshiche, 27-mart künidiki yasimen güli yighilishida u tonuydighan bir qisim tor abontliri qolgha élin'ghan. Béyjing shehiride saqchilar bu qétimqi yighilishqa qatnishish éhtimali bar dep qaralghan kishilik hoquq aktipliri, erzdarlar hem oqughuchilargha qaratqan nazaretni yenimu kücheytken. Béyjing uniwérsitéti, chingxu'a uniwérsitéti qatarliq uniwérsitétlarning derwazisini saqchilar qamal qilghan bolup, yekshenbe küni sirtqa chiqqan oqughuchilar sürüshte qilin'ghan.

Xitayda dawamlishiwatqan yasimen güli herikitige nisbeten chet'ellerdiki xitay démokratliridin puqralar küchi teshkilatining bashliqi yang jyenli ependi hem xongkongda chiqidighan “Shepe” zhurnilining bash muherriri jang wéygo ependiler öz qarishini otturigha qoydi.

Jang wéygo ependi öz bayanida aldinqi 6 qétimliq yasimen güli herikitining xitayda melum netijige érishkenlikini mu'eyyenleshtürüp mundaq dédi.
“Méningche, yasimen güli herikiti xitayda melum netijige érishti. Chünki xitay hazir tor abontlirining teshebbusi bilen qozghalghan bu pa'aliyetke jiddiy qarawatidu. Misir, yemen, liwiye qatarliq döletlerdiki démokratik inqilabqa da'ir barliq xewerlerni kontrol qiliwatidu. Bir aydin buyan xitaydiki kishilik hoquq aktipliri hem tesiri bar shexslerni qolgha élishni jiddiyleshtürdi. Xitaydiki hazirqi weziyetni kommunist partiye hakimiyetni qoligha alghandin kéyinki eng qarangghu dewr déyishke bolidu. Bu xuddi tang étishtin ilgiriki sübhi qarangghuluqigha oxshaydu. Mana bu xitay kommunist hakimiyitining öz hökümranliqini dawamlashturush üchün tirkishiwatqanliqining ipadisi.”

Bügün boshün tor békitining ré'al junggo sehipiside 2-3-aprél künliri yene 7-qétimliq yasimen güli yighilishi élip bérilidighanliqi uqturulghan. Uqturushta nuqtiliq halda béyjingdiki shiden soda merkizi, xeydyen rayoni, béyjing haywanatlar baghchisi, olimpik merkizi, wangfujing soda merkizi qatarliq 10 chong merkez hem xitaydiki 61 sheherde shundaqla xitay chégrasi sirtidiki, xongkong, teybiy, nyu-york, san fransisko, sin'gapor, taylan, kanada qatarliq rayon hem döletlerdiki 8 chong sheherde birla waqitta 7-qétimliq yasimen güli yighilishi élip bérilidighanliqi uqturulghan. Uqturushta 7-qétimliq yighilishning 1976-yilidiki 5-aprél weqesi yeni 1976-yili qaza qilghan xitay bash ministiri ju inleyni xatirilesh hem matem tutush bahaniside qozghalghan démokratik heriketni xatirileshke béghishlan'ghanliqi uqturulghan.

Yang jyenli ependi özining yasimen güli herikitining netijisige ümidwar pozitsiyide bolidighanliqini ipadilesh bilen bille 7-qétimliq yasimen güli yighilishining 1976-yildiki 5-aprél weqesige béghishlinishning ehmiyiti heqqide toxtaldi.

“Misir, tunis qatarliq ottura sherq elliride qozghalghan démokratik inqilablar tesiridin xitayda qozghalghan yasimen güli herikiti hazirgha qeder dawalighuch halitidiki zor keypiyat shekillendürelmigen bolsimu, emma bu heriket mushu xil tinchliq shekilde üzülmey dawamlashsa xitayning démokratiye yoligha méngishigha asas sélishi mumkin. 7-Qétimliq yasimen güli herikiti 1976-yildiki 5-aprél weqesige béghishlan'ghanliqi uqturuldi. Belkim bundin kéyinki yasimen güli heriketliri yene 1919-yili 4-may künidiki yashlar herikiti, 1989-yildiki tyen'enmin oqughuchilar herikiti qatarliq chong weqelerni xatirileshke béghishlinishi mumkin. Méningche, eger yasimen güli herikiti mushu teriqide üzlüksiz dawamliship, xitaydiki pütkül xitay puqraliri arisida omumlashqan chong heriketke aylinalisa, u chaghda xitaydiki kommunist partiye hökümranliqidiki bir partiyilik mustebit tüzümni tinch shekilde aghdurup tashlighili bolidu.”

Yang jyenli ependi öz bayanida yene, hazir xitayda dawamlishiwatqan yasimen güli herikitining tibetler hem Uyghurlarning milliy qarshiliq heriketliri bilen birlishishi kéreklikini tekitlidi.

Nöwette xitayda dawamlishiwatqan yasimen güli herikitige ottura sherqtiki démokratik inqilablarning tesiridin bashqa 2008-yili tibette partlighan 10-mart weqesi hem 2009-yili sherqiy türkistanda partlighan 5-iyul ürümchi weqesi tesir körsetti déyishke bolidu. Chünki xitayda mustebit kommunist hakimiyetni aghdurup tashlashta choqum sherqiy türkistandiki Uyghurlar hem tibettiki tibetlerning milliy démokratik heriketliri birlishishi kérek. Men xitayda qoralliq qarshiliq herikitini teshebbus qilmaymen. Emma xitayda démokratiyini emelge ashurimiz deydikenmiz, xitay xelqi choqum xitay bolmighan milletler bilen bir septe turushi, xitayda kommunist hakimiyetning ézishidin bashqa yene qoshlap milliy zulumgha uchrawatqan Uyghur, tibet, mongghul qatarliq milletlerning milliy démokratik heriketlirini qollishi kérek. Ene shundila hazirqi kommunist hakimiyetni aghdurup tashlap xitayda démokratiyini emelge ashurghili bolidu. Ene shu chaghdila Uyghur, tibet hem mongghul qatarliq milletlerning “Öz teqdirini özi belgilesh hoquqi” kapaletke ige bolidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.