"терорлуқ" ниң қурбаниға айлинип кәткән уйғурлар тәдриҗи ақланмақта

Мухбиримиз әзиз
2021-11-30
Share
Гүәнтанамодин албанийәгә қоюп берилгән уйғурларниң қануни салаһийити 15 йилдин кейинму һәл болмиған Америка һәрбий базиси-гүәнтанамодин "гунаһсиз" дәп қоюп берип, албанийәгә орунлаштурған 5 нәпәр уйғурниң бири абабәкри қасимниң писа пишуруватқан көрүнүши. 2006-Йили 6-январ, тирана, албанийә.
AFP

2002-Йили афғанистанда қолға елинған 22 уйғур мусапир терорлуқ гумани билән гуантанамо түрмисигә әвәтилгәндин кейин уйғурларниң "терорлуқ" билән бағлинишлиқи барлиқи һәққидә көплигән муназириләр оттуриға чиққан иди. Кейинчә америка һәрбий сотиниң көп қетимлиқ сотлашлиридин кейин бу уйғурларниң хитай һөкүмитидин башқа һечқандақ чәтәл һөкүмитигә қарши әмәслики, уларниң қолға елинғичә болған җәрянда "әлқаидә" (база) тәшкилати һәққидә аңлапму бақмиғанлиқи мәлум болғандин кейин уларни хитайға қайтурушниң мүмкин әмәслики мәлум болған иди. Әнә шуниңдин кейин башланған гуантанамодики мәһбус уйғурларни орунлаштуруш хизмити бир-бирләп тамамлинип 2013-йили ахирқи үч уйғур словакийә җумһурийитигә йәрләшти.

Һалбуки уйғур мусапирлири "терорлуқ" гуманиға четилип қелип гуантанамоға қамалғандин буян он йилчә вақит өткән болсиму хитай һөкүмитиниң әйни вақитта дуня миқясида әвҗ алған "терорлуққа қарши уруш" шоарини изчил қоллинип келиватқанлиқи һәмдә буниң нөвәттики уйғурларни бастуруш һәркитидә әң муһим баһанә болуп келиватқанлиқи җорҗ тавн университетиниң профессори шан робертсниң "уйғурларға қарши уруш" намлиқ әсиридики йетәкчи темиларниң бири һесаплиниду. "пайтәхт хәвәрлири" гезитиниң 27-ноябир саниға бесилған бу һәқтики тәқриз мақалисида көрситилишичә, профессор шан робертсниң әсиридики әң муһим нуқтиларниң бири дәл мушу хил хата чүшәнчиниң сәвәбидин әслидинла терорлуқ билән һечқандақ алақиси болмиған бир түркүм уйғурлар "терорлуқ" ниң қурбаниға айлинип кәткәнилики икән. Йәнә келип шу вақитта уйғурлар вә хитай һәққидики тоғра болмиған чүшәнчиләр сәвәбидин уйғурларниң "терорлуқ билән алақидар" икәнлики чөчәкләргә охшашла көптүриветилгән. Техиму муһими худди әйни вақитта америка һөкүмитигә қарши һечқандақ җинайәт садир қилмиған 22 уйғурни һәммила дөләт "терорчилар" дәп гуман қилғандәк нөвәттә мәҗбурий туғут чәкләш тәдбирлириниң вә һакиммутләқ назарәтнниң қурбаниға айланған 12 милйон уйғурму хәлқараниң зор гуманида болмақта икән.

Бу һәқтә сөз болғанда профессор шан робертс мундақ дәйду: "мениңчә, терорлуққа қарши уруш һәркити маһийәттә ашу хил мәнтиқиниң базар тепишиға сорун һазирлап бәргән бир һадисә болуп қалди. Йәнә келип хитай һөкүмити өзлириниң уйғур дияридики нурғунлиған қилмишлирини явропа вә америка тарихидики мустәмликичилик тарихи билән селиштуруштин зерикмиди. Мундақчә ейтқанда 19-вә 20-әсирләрдики мустәмликичилик һәркәтлиригә охшап кетидиған ишлар 21-әсиргә кәлгәндә хитай һөкүмитиниң нәзиридә бирдинла ‹терорлуқ' болуп қелишқа йүзләнди. Чүнки 2001-йилидики ‹11-сентәбир вәқәси'дин кейин терорлуқниң мәнисидә бәзи өзгиришләр көрүлүшкә башлиди. Америка тәвәсидә терорлуқ чүшәнчиси рәзиллик вә заманивилиқниң дүшмини, дегән мәнидә чүшәндүрилидиған болди. Бу җәрянда гуантанамо түрмисидики кишиләр әнә шундақ чүшинилди. Һалбуки хәлқарада ‹терорлуқ'ниң ортақ вә һәммә етирап қилған бир өлчәмлик тәбири болмиғачқа хитай һөкүмити буниңдин өзигә мәнпәәтлик йосунда пайдилинип кәтти. Бу җәрянда ислам вәһимисиниң буниңға қошулуп кетиши билән та шуниңға қәдәр уйғурларниң терорлуқи һәққидә сөз қилип бақмиған хитай һөкүмити уйғурларни терорчи күч сүпитидә тәсвирләшкә өтти. Әмма биз көргәндәк хитай һөкүмити 1990-йилларғичә уйғурларниң ‹бөлгүнчилик' қилишидин әнсирәп йүргән иди."

Дәрвәқә, шан робертсниң әсири өткән йигирмә йил мабәйнидә америка башлиған дуня миқясида терорлуққа қарши туруш һәркитидин хитай һөкүмитиниң қандақ устатлиқ билән пайдилинип кәткәнликини, шуниңдәк буниңға йошурунған көплигән сирларни тәпсили ечип бәргән болуп бу қетимқи тәқриз мақалисидиму мушу нуқта алаһидә йорутулиду. Болупму хитай һөкүмитиниң 2000-йиллардин кейин тәдриҗи һалда бастуруш көлимини кеңәйтиши, әслидинла зулумға учрап кәлгән уйғурларниң үстидики зулум даирисиниң вә дәриҗисиниң йилсери еғирлап маңғанлиқи, буниң 2009-йилидин кейин оттуриға чиққан "терорчи күчләрниң баш көтүриши" һәққидики баянларға әгишип "терорлуқ вә ашқунлуққа қарши хәлқ һәркити" ниң башлиниши, бу бир қатар һәркәтләр көзләнгән нишаниға йетип болғандин кейин 2016-йилидин башлап зор тутқун вә "қайта тәрбийәләш" мәркизи намидики лагир системисиниң башлиниши әслидинла бир-биригә бағлинишлиқ болған һәркәтләр болуп, нөвәттә нәзәр салғинимизда уларниң кичикликтин чоңлуққа, чәклик даиридин ғайәт зор даиригә кеңийиш басқучини баштин кәчүргәнликини көргили болидикән.

Бу һәқтә сөз болғанда профессор шан робертс мундақ дәйду: "хитай һөкүмитиниң бөлгүнчиликкә вә ислам диниға қарши бир қатар һәркәтлири әмилийәттә 2009-йилидики ‹5-июл үрүмчи вәқәси'гә йол ачти. Бу вәқәни мән хитай дөлити билән уйғурлар оттурисидики мунасивәтниң бурулуш нуқтиси, дәп қараймән. Чүнки алий мәктәп оқуғучилириниң адаләт тәләп қилиштәк тинч намайиши зорлуқ һәркитигә айлинип кетип, вәқәниң характери пүтүнләй өзгирип кәтти. Бу вәқә гәрчә хитай тарихидики әң зор көләмлик миллий тоқунуш вәқәлиридин болуп қалған болсиму, әмма униңда һечқандақ терорлуқ амили мәвҗут әмәс. Чүнки у оқуғучиларниң истихийилик намайишидин башланған бир қетимлиқ тәңсизликкә қарши чуқан селиш болған. Әмма вәқәдин кейин хитай һөкүмити диний ашқунлуққа игә кишиләрниң буни тәшкиллигәнликини тәкитләшкә башлиди. Шу вәқәдин кейин оттуриға чиққан бир қисим зорлуқ һәркәтлириниму терорлуқ һәркити, дәп хуласилиди. Әмма мән уларни терорлуқ, дәп қаримаймән. Чүнки бу һәркәтләрниң көп қисми пуқралар билән һөкүмәткә мәнсуп сақчи қошуни оттурисида барлиққа кәлгән тоқунуштур. Кейинчә биз аңлиған кунмиң, бейҗиң, үрүмчи қатарлиқ җайлардики терорлуқ характериға игә һәркәтләрни ташқи дунядики ашқун терорчиларниң қозғиғанлиқиға даир испатларни биз көрмидуқ. Хитай һөкүмити болса әнә шу тәриқидә терорлуқ нәзирийисини базарға салди. 2014-Йилидин кейин болса терорлуққа қарши хәлқ һәркити омумийүзлүк башлинип кәтти. 2017-Йили болса бир қатар йеңи сиясәтләр иҗра болуп, маһийәттә мәдәнийәт қирғинчилиқи оттуриға чиқти."

Тәқриз мақалисида көрситилишичә, бу җәрянда "шәрқий түркистан ислам һәркити" намидики бир терорлуқ тәшкилатниң хәвири оттуриға чиққан. Әмма хитай һөкүмити уларниң уйғур диярида яки башқа җайларда бирәр терорлуқ һәркитигә иштирак қилғанлиқиниң һечқандақ испатини көрситәлмигән. Әмма хитай һөкүмити уйғур дияридики көплигән ситихийилик қаршилиқ көрситиш һәркәтлирини ашуларға бағлап чүшәндүргән. Бу һәқтики издинишлири җәрянида яш уйғуршунас дәррен байлерму профессор шан робертс тәкитлигән узун мәзгиллик вә қәдәм-басқучлуқ уйғурларни бастуруш һәркитиниң ахирқи пәллиси хитай һөкүмитиниң "уйғурларниң мутләқ көп қисми терорчи, бөлгүнчи вә ашқун. Һечболмиғанда уларниң қәлбидики нийәт ашундақ" дегән тәсәввурида әкс әткәнликини тәкитлигән. Дәл шундақ болғанлиқи үчүн хитай һөкүмити алди билән уйғурларниң идиологийәсигә тәсир көрситиш еһтимали болған барлиқ кишиләрни йоқитиш обекти қилған "мәдәнийәт қирғинчилиқи" ни иҗра қилған. Бу җәрянда бир әвлат уйғур алимлири, сәнәткарлири вә сода-санаәт сәркилири көздин ғайип болған.

Тәқриз мақалиси әнә шу тәриқидә хитай һөкүмитиниң дәсләп "бөлгүнчилик тәһдити", кейинчә "терорлуқ тәһдити" арқилиқ уйғурларни бастуруш билән мәшғул болғанлиқини, хитай һөкүмитиниң әмдиликтә явропа вә америка тәвәсидики мустәмликичилик тарихидин мисаллар елиш арқилиқ "америка һөкүмити йәрлик хәлқ болған индиянларни қирғин қилған" дегән баянларни көтүрүп чиққанлиқини алаһидә тәкитләйду. Шуниңдәк профессор шан робертсниң әсиридин баянлар бериш арқилиқ бу хуласини пүтүнләй рәт қилиду һәмдә бир дөләт тарихта садир қилған хаталиқлар арқилиқ һазирқи замандики бир дөләтниң униңдин пүтүнләй пәрқлиқ болған қирғинчилиқни ақлишини "әқилгә сиғмас мәнтиқә" дәйду.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт