"Térorluq" ning qurbanigha aylinip ketken Uyghurlar tedriji aqlanmaqta

Muxbirimiz eziz
2021-11-30
Share
Güentanamodin albaniyege qoyup bérilgen Uyghurlarning qanuni salahiyiti 15 yildin kéyinmu hel bolmighan Amérika herbiy bazisi-güentanamodin "Gunahsiz" dep qoyup bérip, albaniyege orunlashturghan 5 neper Uyghurning biri ababekri qasimning pisa pishuruwatqan körünüshi. 2006-Yili 6-yanwar, tirana, albaniye.
AFP

2002-Yili afghanistanda qolgha élin'ghan 22 Uyghur musapir térorluq gumani bilen gu'antanamo türmisige ewetilgendin kéyin Uyghurlarning "Térorluq" bilen baghlinishliqi barliqi heqqide köpligen munaziriler otturigha chiqqan idi. Kéyinche amérika herbiy sotining köp qétimliq sotlashliridin kéyin bu Uyghurlarning xitay hökümitidin bashqa héchqandaq chet'el hökümitige qarshi emesliki, ularning qolgha élin'ghiche bolghan jeryanda "Elqa'ide" (baza) teshkilati heqqide anglapmu baqmighanliqi melum bolghandin kéyin ularni xitaygha qayturushning mümkin emesliki melum bolghan idi. Ene shuningdin kéyin bashlan'ghan gu'antanamodiki mehbus Uyghurlarni orunlashturush xizmiti bir-birlep tamamlinip 2013-yili axirqi üch Uyghur slowakiye jumhuriyitige yerleshti.

Halbuki Uyghur musapirliri "Térorluq" gumanigha chétilip qélip gu'antanamogha qamalghandin buyan on yilche waqit ötken bolsimu xitay hökümitining eyni waqitta dunya miqyasida ewj alghan "Térorluqqa qarshi urush" sho'arini izchil qollinip kéliwatqanliqi hemde buning nöwettiki Uyghurlarni basturush herkitide eng muhim bahane bolup kéliwatqanliqi jorj tawn uniwérsitétining proféssori shan robértsning "Uyghurlargha qarshi urush" namliq esiridiki yétekchi témilarning biri hésaplinidu. "Paytext xewerliri" gézitining 27-noyabir sanigha bésilghan bu heqtiki teqriz maqalisida körsitilishiche, proféssor shan robértsning esiridiki eng muhim nuqtilarning biri del mushu xil xata chüshenchining sewebidin eslidinla térorluq bilen héchqandaq alaqisi bolmighan bir türküm Uyghurlar "Térorluq" ning qurbanigha aylinip ketkeniliki iken. Yene kélip shu waqitta Uyghurlar we xitay heqqidiki toghra bolmighan chüshenchiler sewebidin Uyghurlarning "Térorluq bilen alaqidar" ikenliki chöcheklerge oxshashla köptüriwétilgen. Téximu muhimi xuddi eyni waqitta amérika hökümitige qarshi héchqandaq jinayet sadir qilmighan 22 Uyghurni hemmila dölet "Térorchilar" dep guman qilghandek nöwette mejburiy tughut cheklesh tedbirlirining we hakimmutleq nazaretnning qurbanigha aylan'ghan 12 milyon Uyghurmu xelq'araning zor gumanida bolmaqta iken.

Bu heqte söz bolghanda proféssor shan robérts mundaq deydu: "Méningche, térorluqqa qarshi urush herkiti mahiyette ashu xil mentiqining bazar tépishigha sorun hazirlap bergen bir hadise bolup qaldi. Yene kélip xitay hökümiti özlirining Uyghur diyaridiki nurghunlighan qilmishlirini yawropa we amérika tarixidiki mustemlikichilik tarixi bilen sélishturushtin zérikmidi. Mundaqche éytqanda 19-we 20-esirlerdiki mustemlikichilik herketlirige oxshap kétidighan ishlar 21-esirge kelgende xitay hökümitining neziride birdinla 'térorluq' bolup qélishqa yüzlendi. Chünki 2001-yilidiki '11-séntebir weqesi'din kéyin térorluqning meniside bezi özgirishler körülüshke bashlidi. Amérika teweside térorluq chüshenchisi rezillik we zamaniwiliqning düshmini, dégen menide chüshendürilidighan boldi. Bu jeryanda gu'antanamo türmisidiki kishiler ene shundaq chüshinildi. Halbuki xelq'arada 'térorluq'ning ortaq we hemme étirap qilghan bir ölchemlik tebiri bolmighachqa xitay hökümiti buningdin özige menpe'etlik yosunda paydilinip ketti. Bu jeryanda islam wehimisining buninggha qoshulup kétishi bilen ta shuninggha qeder Uyghurlarning térorluqi heqqide söz qilip baqmighan xitay hökümiti Uyghurlarni térorchi küch süpitide teswirleshke ötti. Emma biz körgendek xitay hökümiti 1990-yillarghiche Uyghurlarning 'bölgünchilik' qilishidin ensirep yürgen idi."

Derweqe, shan robértsning esiri ötken yigirme yil mabeynide amérika bashlighan dunya miqyasida térorluqqa qarshi turush herkitidin xitay hökümitining qandaq ustatliq bilen paydilinip ketkenlikini, shuningdek buninggha yoshurun'ghan köpligen sirlarni tepsili échip bergen bolup bu qétimqi teqriz maqalisidimu mushu nuqta alahide yorutulidu. Bolupmu xitay hökümitining 2000-yillardin kéyin tedriji halda basturush kölimini kéngeytishi, eslidinla zulumgha uchrap kelgen Uyghurlarning üstidiki zulum da'irisining we derijisining yilséri éghirlap mangghanliqi, buning 2009-yilidin kéyin otturigha chiqqan "Térorchi küchlerning bash kötürishi" heqqidiki bayanlargha egiship "Térorluq we ashqunluqqa qarshi xelq herkiti" ning bashlinishi, bu bir qatar herketler közlen'gen nishanigha yétip bolghandin kéyin 2016-yilidin bashlap zor tutqun we "Qayta terbiyelesh" merkizi namidiki lagir sistémisining bashlinishi eslidinla bir-birige baghlinishliq bolghan herketler bolup, nöwette nezer salghinimizda ularning kichikliktin chongluqqa, cheklik da'iridin ghayet zor da'irige kéngiyish basquchini bashtin kechürgenlikini körgili bolidiken.

Bu heqte söz bolghanda proféssor shan robérts mundaq deydu: "Xitay hökümitining bölgünchilikke we islam dinigha qarshi bir qatar herketliri emiliyette 2009-yilidiki '5-iyul ürümchi weqesi'ge yol achti. Bu weqeni men xitay döliti bilen Uyghurlar otturisidiki munasiwetning burulush nuqtisi, dep qaraymen. Chünki aliy mektep oqughuchilirining adalet telep qilishtek tinch namayishi zorluq herkitige aylinip kétip, weqening xaraktéri pütünley özgirip ketti. Bu weqe gerche xitay tarixidiki eng zor kölemlik milliy toqunush weqeliridin bolup qalghan bolsimu, emma uningda héchqandaq térorluq amili mewjut emes. Chünki u oqughuchilarning istixiyilik namayishidin bashlan'ghan bir qétimliq tengsizlikke qarshi chuqan sélish bolghan. Emma weqedin kéyin xitay hökümiti diniy ashqunluqqa ige kishilerning buni teshkilligenlikini tekitleshke bashlidi. Shu weqedin kéyin otturigha chiqqan bir qisim zorluq herketlirinimu térorluq herkiti, dep xulasilidi. Emma men ularni térorluq, dep qarimaymen. Chünki bu herketlerning köp qismi puqralar bilen hökümetke mensup saqchi qoshuni otturisida barliqqa kelgen toqunushtur. Kéyinche biz anglighan kunming, béyjing, ürümchi qatarliq jaylardiki térorluq xaraktérigha ige herketlerni tashqi dunyadiki ashqun térorchilarning qozghighanliqigha da'ir ispatlarni biz körmiduq. Xitay hökümiti bolsa ene shu teriqide térorluq neziriyisini bazargha saldi. 2014-Yilidin kéyin bolsa térorluqqa qarshi xelq herkiti omumiyüzlük bashlinip ketti. 2017-Yili bolsa bir qatar yéngi siyasetler ijra bolup, mahiyette medeniyet qirghinchiliqi otturigha chiqti."

Teqriz maqalisida körsitilishiche, bu jeryanda "Sherqiy türkistan islam herkiti" namidiki bir térorluq teshkilatning xewiri otturigha chiqqan. Emma xitay hökümiti ularning Uyghur diyarida yaki bashqa jaylarda birer térorluq herkitige ishtirak qilghanliqining héchqandaq ispatini körsitelmigen. Emma xitay hökümiti Uyghur diyaridiki köpligen sitixiyilik qarshiliq körsitish herketlirini ashulargha baghlap chüshendürgen. Bu heqtiki izdinishliri jeryanida yash Uyghurshunas derrén baylérmu proféssor shan robérts tekitligen uzun mezgillik we qedem-basquchluq Uyghurlarni basturush herkitining axirqi pellisi xitay hökümitining "Uyghurlarning mutleq köp qismi térorchi, bölgünchi we ashqun. Héchbolmighanda ularning qelbidiki niyet ashundaq" dégen tesewwurida eks etkenlikini tekitligen. Del shundaq bolghanliqi üchün xitay hökümiti aldi bilen Uyghurlarning idi'ologiyesige tesir körsitish éhtimali bolghan barliq kishilerni yoqitish obékti qilghan "Medeniyet qirghinchiliqi" ni ijra qilghan. Bu jeryanda bir ewlat Uyghur alimliri, sen'etkarliri we soda-sana'et serkiliri közdin ghayip bolghan.

Teqriz maqalisi ene shu teriqide xitay hökümitining deslep "Bölgünchilik tehditi", kéyinche "Térorluq tehditi" arqiliq Uyghurlarni basturush bilen meshghul bolghanliqini, xitay hökümitining emdilikte yawropa we amérika tewesidiki mustemlikichilik tarixidin misallar élish arqiliq "Amérika hökümiti yerlik xelq bolghan indiyanlarni qirghin qilghan" dégen bayanlarni kötürüp chiqqanliqini alahide tekitleydu. Shuningdek proféssor shan robértsning esiridin bayanlar bérish arqiliq bu xulasini pütünley ret qilidu hemde bir dölet tarixta sadir qilghan xataliqlar arqiliq hazirqi zamandiki bir döletning uningdin pütünley perqliq bolghan qirghinchiliqni aqlishini "Eqilge sighmas mentiqe" deydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet