«Тйәнәнмен вәқәси» гә аит тәйвәндә ечилған йиғинда уйғур мәсилисиму оттуриға қоюлди

Ихтиярий мухбиримиз учқун
2019-05-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур америка бирләшмисиниң рәиси илшат әпәнди америкалиқ хитайшунас перрй линк әпәнди билән биргә. 2019-Йили 18-май, тәйвән.
Уйғур америка бирләшмисиниң рәиси илшат әпәнди америкалиқ хитайшунас перрй линк әпәнди билән биргә. 2019-Йили 18-май, тәйвән.
RFA/Uchqun

5-Айниң 18-күни тәйвәнниң тәйбей шәһиридә «4-июн оқуғучилар һәрикитиниң 30 йиллиқини хатириләш муһакимә йиғини» ечилған.

Бу йиғинға тәйвән, хоңкоңдики хитай тәшкилатлиридин башқа йәнә дуняниң һәрқайси җайлиридин кәлгән хитайшунасларму иштирак қилған. Мәзкур йиғинға америка уйғур бирләшмисиниң рәиси илшат һәсән әпәндиму тәклип билән қатнашқан.

Илшат әпәнди бу йиғин тоғрисида мундақ деди: «бу йиғинни ‹4-июн оқуғучилар һәрикити' ниң 30 йиллиқини хатириләш мәқситидә ‹хитай демократийә китабханиси» вә хоңкоңдики демократийәчиләр тәйвән һөкүмитиниң ярдими билән орунлаштурған икән. Йиғинға ‹4-июн оқуғучилар һәрикити' ниң башчилиридин ваң дән, өркәш вә шундақла дуняниң һәрқайси җайлиридин кәлгән хитайшунаслар қатнашти. Йиғинниң биринчи күнидә лари дәймун әпәндимниң ‹хитайниң 21-әсирдики дуня демократийәсигә болған тәһдити' намлиқ мақалиси пүтүн йиғин мәйданини чоңқур ойға чөмдүрди. Лари дәймун әпәндим мақалисидә йәнә уйғур мәсилиси һәққидиму тохтилип, хитайниң қанчилик вәһшийләшкәнликиниму көрситип бәрди».

Илшат әпәнди мәзкур йиғинға «4-май вә 4-июн һәрикитиниң уйғурларға көрсәткән тәсири» темисида мақалә тәйярлиған болсиму, йиғинға қатнашқучи бәзи хитай тәрәпдарлириниң бесими билән илшат әпәндиниң мақалисини оқушиға рухсәт қилинмиған. У бу тоғрисида тохтилип мундақ деди: «4-май һәрикитиниң уйғурларға тәсири болмиғанлиқи, әксичә у дәврдә уйғурлар шәрқтин әмәс бәлки оттура асиядики қериндаш милләтләрдин, түрк дунясидин, ислам дунясидин шундақла җәдидтизимдин нурғунлиған йеңилиқ вә өзгиришләрни қобул қилғанлиқини оттуриға қоймақчи идим. Шуниң билән биргә йәнә ‹4-июн оқуғучилар һәрикити' ниң уйғурларға қисмән тәсири болғанлиқини, йәни‹4-июн оқуғучилар һәрикити' ниң башчилиридин бири болған өркәшниң уйғур болғанлиқи сәвәбидин уйғурларниң бу һәрикәтни йеқиндин көзәткәнликини, әмма 4-июн һәрикитиниң қаттиқ бастурулғанлиқидин наһайити үмидсизлинип, шәрқтин йеңилиқ яки өзгиришниң кәлмәйдиғанлиқиға ишәнгәнликини сөзлимәкчи болған идим. Әпсус бәзи сәвәбләр түпәйлидин мениң мақаләмни оқушумға рухсәт берилмиди. Мән наразилиқ билдүргәндин кейин улар хата қилғанлиқини етирап қилди».

Илшат әпәнди мақалисини оқуялмиғанлиқ сәвәбидин уйғур мәсилисиниң мәзкур йиғинда тохтап қалмиғанлиқини билдүрүп мундақ деди: «мақаләмни оқуялмиғанлиқимдин бошишип кәтмидим, әксичә йиғиндики һәрбир музакиридин кейинла қолумни көтүрүп соал сорап, сөзлигүчиниң бәргән мәлумати билән уйғур мәсилисини бағлаш арқилиқ уйғур мәсилисини йәнила йиғинниң күнтәртипи даирисидә тутушқа тириштим. Уйғур мәсилиси бу йиғинда мениң сөз қилмаслиқим билән тохтап қалғини йоқ».

Бүгүнкидәк уйғурларниң ирқий қирғинчилиққа учраватқан бундақ шараит астида уйғурларниң хитайлар чақирған бу хилдики йиғинға қатнишишиға қандақ қараш керәк? биз соалимизға җаваб тепиш үчүн түркийәдики истратегийә мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәндини зиярәт қилдуқ, у бу хилдики йиғинларға қатнишишниң мәқсәт әмәс, бәлки васитә болуш керәкликини әскәртип мундақ деди: «хитай һакимийитигә қарши яки хитай һакимийитини йиқитиш үчүн орунлаштурулған һәрқандақ йиғинға қатнашса болиду дәп қараймән. Бундақ йиғинларға қатнишиш бир сиясий мәқсәт әмәс, әксичә бир сиясий тактика. Шәрқий түркистанниң азадлиқи нишан қилинған асаста бундақ йиғинларға қатнишиш дәвайимиздики бир васитә болуши керәк».

Мәзкур муһакимә йиғини һәққидә японийәдә яшаватқан уйғур зиялийси арслан әпәнди көз-қарашлирини биз билән ортақлишип мундақ деди: «йеқиндин буян, болупму ши җинпиң һакимийәткә чиққандин кейин, уйғурларға ирқий қирғинчилиқ қилиш билән биргә хитайдики демократийәни халайдиған хәлқләр шундақла христиан муритлириғиму наһайити қаттиқ сиясәтләр йүргүзүлди. Әлвәттә бундақ йиғинлардиму уйғур мәсилисини аңлитишимиз керәк».

У йәнә бундақ йиғинларға қатнишиштики түп мәқсәт һәққидә тохтилип мундақ деди: «бундақ йиғинларда мениңчә шәрқий түркистанниң мустәқиллиқи чоқум әң алий вә түп нишанимиз болуши керәк».

«4-Июн оқуғучилар һәрикитиниң 30 йиллиқини хатириләш йиғини» 18-май күни тәйбейда башлинип 20-май күни ахирлашқан икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт