"Tyen'enmén weqesi" ge a'it teywende échilghan yighinda Uyghur mesilisimu otturigha qoyuldi

Ixtiyariy muxbirimiz uchqun
2019-05-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur amérika birleshmisining re'isi ilshat ependi amérikaliq xitayshunas pérry link ependi bilen birge. 2019-Yili 18-may, teywen.
Uyghur amérika birleshmisining re'isi ilshat ependi amérikaliq xitayshunas pérry link ependi bilen birge. 2019-Yili 18-may, teywen.
RFA/Uchqun

5-Ayning 18-küni teywenning teybéy shehiride "4-Iyun oqughuchilar herikitining 30 yilliqini xatirilesh muhakime yighini" échilghan.

Bu yighin'gha teywen, xongkongdiki xitay teshkilatliridin bashqa yene dunyaning herqaysi jayliridin kelgen xitayshunaslarmu ishtirak qilghan. Mezkur yighin'gha amérika Uyghur birleshmisining re'isi ilshat hesen ependimu teklip bilen qatnashqan.

Ilshat ependi bu yighin toghrisida mundaq dédi: "Bu yighinni '4-iyun oqughuchilar herikiti' ning 30 yilliqini xatirilesh meqsitide 'xitay démokratiye kitabxanisi" we xongkongdiki démokratiyechiler teywen hökümitining yardimi bilen orunlashturghan iken. Yighin'gha '4-iyun oqughuchilar herikiti' ning bashchiliridin wang den, örkesh we shundaqla dunyaning herqaysi jayliridin kelgen xitayshunaslar qatnashti. Yighinning birinchi künide lari deymun ependimning 'xitayning 21-esirdiki dunya démokratiyesige bolghan tehditi' namliq maqalisi pütün yighin meydanini chongqur oygha chömdürdi. Lari deymun ependim maqaliside yene Uyghur mesilisi heqqidimu toxtilip, xitayning qanchilik wehshiyleshkenlikinimu körsitip berdi".

Ilshat ependi mezkur yighin'gha "4-May we 4-iyun herikitining Uyghurlargha körsetken tesiri" témisida maqale teyyarlighan bolsimu, yighin'gha qatnashquchi bezi xitay terepdarlirining bésimi bilen ilshat ependining maqalisini oqushigha ruxset qilinmighan. U bu toghrisida toxtilip mundaq dédi: "4-May herikitining Uyghurlargha tesiri bolmighanliqi, eksiche u dewrde Uyghurlar sherqtin emes belki ottura asiyadiki qérindash milletlerdin, türk dunyasidin, islam dunyasidin shundaqla jedidtizimdin nurghunlighan yéngiliq we özgirishlerni qobul qilghanliqini otturigha qoymaqchi idim. Shuning bilen birge yene '4-iyun oqughuchilar herikiti' ning Uyghurlargha qismen tesiri bolghanliqini, yeni'4-iyun oqughuchilar herikiti' ning bashchiliridin biri bolghan örkeshning Uyghur bolghanliqi sewebidin Uyghurlarning bu heriketni yéqindin közetkenlikini, emma 4-iyun herikitining qattiq basturulghanliqidin nahayiti ümidsizlinip, sherqtin yéngiliq yaki özgirishning kelmeydighanliqigha ishen'genlikini sözlimekchi bolghan idim. Epsus bezi sewebler tüpeylidin méning maqalemni oqushumgha ruxset bérilmidi. Men naraziliq bildürgendin kéyin ular xata qilghanliqini étirap qildi".

Ilshat ependi maqalisini oquyalmighanliq sewebidin Uyghur mesilisining mezkur yighinda toxtap qalmighanliqini bildürüp mundaq dédi: "Maqalemni oquyalmighanliqimdin boshiship ketmidim, eksiche yighindiki herbir muzakiridin kéyinla qolumni kötürüp so'al sorap, sözligüchining bergen melumati bilen Uyghur mesilisini baghlash arqiliq Uyghur mesilisini yenila yighinning küntertipi da'iriside tutushqa tirishtim. Uyghur mesilisi bu yighinda méning söz qilmasliqim bilen toxtap qalghini yoq".

Bügünkidek Uyghurlarning irqiy qirghinchiliqqa uchrawatqan bundaq shara'it astida Uyghurlarning xitaylar chaqirghan bu xildiki yighin'gha qatnishishigha qandaq qarash kérek? biz so'alimizgha jawab tépish üchün türkiyediki istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem ependini ziyaret qilduq, u bu xildiki yighinlargha qatnishishning meqset emes, belki wasite bolush kéreklikini eskertip mundaq dédi: "Xitay hakimiyitige qarshi yaki xitay hakimiyitini yiqitish üchün orunlashturulghan herqandaq yighin'gha qatnashsa bolidu dep qaraymen. Bundaq yighinlargha qatnishish bir siyasiy meqset emes, eksiche bir siyasiy taktika. Sherqiy türkistanning azadliqi nishan qilin'ghan asasta bundaq yighinlargha qatnishish dewayimizdiki bir wasite bolushi kérek".

Mezkur muhakime yighini heqqide yaponiyede yashawatqan Uyghur ziyaliysi arslan ependi köz-qarashlirini biz bilen ortaqliship mundaq dédi: "Yéqindin buyan, bolupmu shi jinping hakimiyetke chiqqandin kéyin, Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq qilish bilen birge xitaydiki démokratiyeni xalaydighan xelqler shundaqla xristi'an muritlirighimu nahayiti qattiq siyasetler yürgüzüldi. Elwette bundaq yighinlardimu Uyghur mesilisini anglitishimiz kérek".

U yene bundaq yighinlargha qatnishishtiki tüp meqset heqqide toxtilip mundaq dédi: "Bundaq yighinlarda méningche sherqiy türkistanning musteqilliqi choqum eng aliy we tüp nishanimiz bolushi kérek".

"4-Iyun oqughuchilar herikitining 30 yilliqini xatirilesh yighini" 18-may küni teybéyda bashlinip 20-may küni axirlashqan iken.

Toluq bet