“тйәнәнмен қирғинчилиқи” ниң 35 йилида: “хитай дуня үчүн апәт болмақта!”

Вашингтондин мухбиримиз әзиз билән шәһризад тәйярлиди
2024.06.04
tiananmen-weqesi Японийә дөләтлик телевизийә қанилиниң 4-июн кәчтики бу һәқтики хәвири
Social Media

1989-Йили 4-июн күни кәчқурун йүз бәргән “тйәнәнмен қирғинчилиқи” хитай һөкүмитиниң демократийә вә очуқ-ашкарилиқни тәләп қилип намайишқа чиққан миңлиған хитай оқуғучиларни “бейҗиң шәһириниң йүрики” дәп тәриплинидиған тйәнәнмен мәйданида танка вә бровнивик билән қоралланған һәрбий қисимлар арқилиқ бастуруш һәрикити болуп, һазирқи заман дуня тарихидики зор вәқәләрдин һесаблиниду. Бундақ болушидики әң чоң сәвәбләрниң бири, дуня җамаити хитай һәққидики арамбәхш тәсвирләргә мәстхуш болуп, хитайниң “йеңи дуня яритиш шиҗаити” гә апирин оқуп йүргәндә, бу қирғинчилиқ вәқәси хитайниң әсли тәбиитини ашкара қилип бәргәниди. Чүнки “қанун арқилиқ идарә қилиш”, “парихорлуққа һәқиқий мәнидә чәк қоюш”, “демократик ислаһатни башлаш” қатарлиқ шоарларни товлап тйәнәнмен мәйданиға топланған миңлиған оқуғучиларниң қолида төмүрниң сунуқиму болмисиму, хитай һөкүмити қилчиликму рәһим-шәпқәт қилмастин йиллардин буян “әң сөйүмлүк кишиләр” дәп атилип кәлгән хәлқ азадлиқ армийәси арқилиқ яшларни қирип ташлиғаниди.

“коммунизм қурбанлири хатирә фонди” ниң саһибханилиқида чақирилған “тйәнәнмен қирғинчилиқиниң 35 йиллиқини хатириләш” паалийитидә сиясий анализчи гордон чаң (Gordon Chang) әпәнди сөзлимәктә. 2024-Йили 3-июн, вашингтон.
“коммунизм қурбанлири хатирә фонди” ниң саһибханилиқида чақирилған “тйәнәнмен қирғинчилиқиниң 35 йиллиқини хатириләш” паалийитидә сиясий анализчи гордон чаң (Gordon Chang) әпәнди сөзлимәктә. 2024-Йили 3-июн, вашингтон.
RFA/Shehrizad

Вашингтон шәһиридики “коммунизм қурбанлири хатирә фонди” ниң саһибханилиқида 3-июн күни кәчқурун чақирилған “тйәнәнмен қирғинчилиқиниң 35 йиллиқини хатириләш” паалийитидә дәл мушу әһваллар йәнә бир қетим әсләп өтүлди. Мәйдандики “әркинлик илаһи” ниң кичиклитилгән модели әтрапиға тизилған шамлар әйни вақиттики матәмнила әмәс, йәнә һазирму давам қиливатқан қабаһәтләрниму әслитәтти. Паалийәттә нуқтилиқ қилип “тйәнәнмен қирғинчилиқи” дин кейин хитай һөкүмити иҗра қиливатқан назарәт вә контроллуқниң алаһидә күчәйгәнлики, буниң әң йүксәк пәллисиниң уйғур дияридики қирғинчилиқта әкс әткәнлики һәрсаһә кишилириниң ортақ пикри сүпитидә баян қилинди.

Әйни вақитта пүтүн дуня бирдәк “инсанийәт тарихидики әң рәзил система” дәп қарап келиватқан коммунизм дунясида 1989-йилидин башлап ғайәт зор өзгиришләр көрүлүшкә башлиған һәмдә шәрқий явропадики коммунизм лагери йимирилишкә йүзләнгәниди. Әнә шу хил дуняви еқимниң тәсиридә хитайдики алий мәктәп оқуғучилири хитайдиму ашундақ бир йеңичә өзгиришниң болушини арзу қилип пүткүл хитай миқясида намайиш тәшкиллигәндә буларниң һәммиси қанлиқ бастурулған, шуниңдәк хитайдики сиясий муһит техиму зор қабаһәткә земин һазирлиған. Коммунизм қурбанлири хатирә фондиниң рәиси ерик пәттерсон (Eric Patterson) мушу әһвалларни тилға елип “биз шу күни қанчилик оқуғучиниң етиветилгәнликини билмәймиз. Әмма ениқ билгинимиз хитайниң әсли тәбиитиниң қандақлиқи болди” деди.

“коммунизм қурбанлири хатирә фонди” ниң саһибханилиқида чақирилған “тйәнәнмен қирғинчилиқиниң 35 йиллиқини хатириләш” паалийитидә америка уйғур бирләшмисиниң рәиси әлфидар илтәбир ханим сөзлимәктә. 2024-Йили 3-июн, вашингтон.
“коммунизм қурбанлири хатирә фонди” ниң саһибханилиқида чақирилған “тйәнәнмен қирғинчилиқиниң 35 йиллиқини хатириләш” паалийитидә америка уйғур бирләшмисиниң рәиси әлфидар илтәбир ханим сөзлимәктә. 2024-Йили 3-июн, вашингтон.
RFA/Shehrizad

Әнә шу вәқәләргә 35 йил болған болсиму бу узун мусапигә нәзәр салғанда кишиләрниң көзигә челиқидиғини хитай һөкүмитиниң “тйәнәнмен қирғинчилиқи” дики ипадиси қандақтур бир қетимлиқ һаяҗан яки сиясий қарар елиштики хаталиқниң ақивити әмәслики, әксичә хитай һөкүмитиниң бу хилдики вәһшиянә тәбиитиниң бу җәрянда барғансери көплигән шәкилдә ипадилинип кәлгәнлики болған. Болупму шуниңдин кейинки йилларда дуня иқтисадиға көпләп иштирак қиливатқан хитай һөкүмити әсли тәбиитини техиму ашкарилап, өзлири дуня алдида вәдә бәргән “хоңкоңдики аптономийә” ни йәр билән йәксан қилған; шуниңдәк уйғур диярида 21-әсирдики қирғинчилиқни иҗра қилип, милйонларчә уйғурни лагерға қамиған. Әма хитай өктичи чен гуаңчең мушу әһвалларни сөзләп келип, “хитай компартийәси һазир инсанийәтниң биринчи номурлуқ ортақ дүшмини. Бу дүшмәнни йоқитиш һазир америка, шундақла пүтүн дуня үчүн ортақ нишан болуши лазим” деди.

Бу хилдики пикирләр хоңкоң демократик һәрикитиниң иштиракчилири, тибәт паалийәтчиләр вә башқа шәхсләрниң баянлиридинму орун алди. Сиясий анализчи гордон чаң (Gordon Chang) ниң пикричә, инсанийәтниң вә әркинликниң дүшмини болған хитай һөкүмити 35 йил илгири шунчә қәбиһ җинайәтләрни садир қилғанда дуня буниң сориқини қилмиған. Шундақла хитай билән болған сиясий вә иқтисадий мунасивәт давам қилған. Әмма иблис кәби рәзил характергә игә хитай компартийәси билән һечқандақ бир шәйиниң бирликтә мәвҗут болуш имканийитиниң йоқлуқи диққәттин сақит қилинған.

“коммунизм қурбанлири хатирә фонди” ниң саһибханилиқида чақирилған “тйәнәнмен қирғинчилиқиниң 35 йиллиқини хатириләш” паалийитидә әма хитай өктичи чен гуаңчең сөзлимәктә. 2024-Йили 3-июн, вашингтон.
“коммунизм қурбанлири хатирә фонди” ниң саһибханилиқида чақирилған “тйәнәнмен қирғинчилиқиниң 35 йиллиқини хатириләш” паалийитидә әма хитай өктичи чен гуаңчең сөзлимәктә. 2024-Йили 3-июн, вашингтон.
RFA/Shehrizad

Хитай һөкүмитиниң әнә шу тәриқидә ешип бериватқан қәбиһлики әйни вақитта кәскин җазаға яки тосқунлуққа дуч кәлмигәнлики үчүн буниң бәдилини төлигәнләрниң сани барғансери ешип барған. Шуниңдәк ғәрб дунясиниң иқтисад вә пән-техника җәһәттә давамлиқ һалда хитай билән һәмкарлишиши маһийәттә хитайниң дөләт террорлуқини техиму юқири пәллигә елип чиқишиға йешил чирағ йеқип бәргән. Буниң билән “инсанийәткә қарши җинайәт” дегән намда дуняға мәлум болған уйғур қирғинчилиқи тосқунсиз давам қилған. Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси әлфидар илтәбир мушу әһвалларни баян қилип келип, “хитайниң қуруқ вәдисидин үмид күтүшниң вақти өтти. Дуня әмди һәрикәткә өтүши лазим” деди.

У бу һәқтики қарашлирини айрим зияритимизни қобул қилғандиму алаһидә тилға алди. Униң пикричә, әйни вақитта хитай оқуғучиларға қилчиликму ич ағритмастин уларни қирип ташлиған хитай һөкүмитиниң хитай болмиған башқа хәлқләргә ич ағритишини күтүш пүтүнләй орунсиз бир арзу, халас.

Бу һәқтә сөз болғанда гордон чаңму мушу хилдики қарашқа майил икәнликини тәкитләйду. Униң қаришичә, хитай һөкүмити “тйәнәнмен қирғинчилиқи” ни унтуп қалмиғандәк ташқи дунядикиләрму бу тарихий вәқәни унтумаслиқи, шундақла буниңдин савақ елиши керәк. У мундақ дәйду:

“әпсуслинарлиқ болғини шуки, ташқи дуня хитай һөкүмитиниң уйғурларға, қазақларға вә башқа түркий тиллиқ хәлқләргә қарши қирғинчилиқи вә инсанийәткә қарши җинайәтлири үчүн улардин һесаб алмаслиқни талливалди. Шуңа биз хитай һөкүмитиниң ашу хил рәзил характерини унтуп қалсақ болмайду. Һазир булар ялғуз уйғурлар һәққидики мәсилила әмәс, әксичә бу пүтүн дуня үчүн ортақ болған бир мәсилигә айлинип қалди. Чүнки хитай компартийәси һазир уйғурларни қирғин қилған шәкилдә бизгә қарап йопурулуп келиватиду.”

Хитай һөкүмити 35 йил бурунқи тйәнәнмен қирғинчилиқида өзлириниң рәзил тәбиитини әң зор дәриҗидә намаян қилған болсиму ғәрб дуняси, җүмлидин америка һөкүмити буниңдин савақ алмиған. Америка дөләт мәҗлиси хитай ишлири иҗраийә комитетиниң хизмәтчиләр директори перо този (Piero Tozzi) бу нуқтини алаһидә тәкитләш билән биргә, буниңдики үмидлик мәнзириләрниму әскәртип өтиду. Униң қаришичә, явропа дөләтлириниң бәзилири хитайниң “бир бәлбағ бир йол қурулуши” дин өзлирини тартиватқан болсиму, бу җәһәттә техиму көп хизмәтләрни тамамлаш лазим. Зияритимиз җәрянида у бу һәқтики бәзи инчикә һалқиларни алаһидә санап өтти. У мундақ деди:

“биз немә үчүн тйәнәнмен қирғинчилиқидин савақ алмаймиз? шинҗаңда болуватқан ишларға немә дәп көз юмувалимиз? буниң қирғинчилиқ икәнлики ениқ идиғу? дәл шундақ болғанлиқи үчүн биз һазир бәзи қанунларни мақуллаватимиз. Һазирчә ‛уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни‚ бар. Әмма буни техиму күчлүк шәкилдә иҗра қилиш зөрүр болуватиду. Бу һәқтә йәнә башқа қанунларни мақуллаш хизмитигиму күч чиқиришимиз лазим. Дәрвәқә бу асан әмәс. Әмма биз қилалайдиған йәнә бир иш шуки, биз америка ширкәтлирини мушундақ бир залимға янтаяқ болмаслиққа дәвәт қилишимиз лазим. Чүнки бу ширкәтләр һазир уйғурларниң мәҗбурий әмгикигә четилип қеливатиду. Шуңа бу җәһәттә биз техиму зор тиришчанлиқни көрситишимиз, мәвҗут қанунлардин пайдилинип уларни қанун бойичә иш көрүшкә вә тәминләш зәнҗиридики мәҗбурий әмгәкниң дағлирини тазилашқа дәвәт қилишимиз һазир техиму зөрүр.”

Тйәнәнмен қирғинчилиқиниң 35 йиллиқ хатириси 4-июн күни америка дөләт мәҗлисидә техиму зор көләмдә хатириләнди. Шу күни чүштин бурунқи гуваһлиқ йиғинида шаһитлар әйни вақиттики қирғинчилиқ тоғрисида әһвал тонуштурди. Йиғиндин кейин “америка-хитай истратегийәлик риқабәт пәвқуладдә комитети” саһибханилиқида чақирилған хатириләш паалийитидә, мәзкур комитетниң рәиси җон молинар (John Moolenaar), һәйәт әзаси раҗа кришнаморсий (Raja Krishnamoorthi), авам палатасиниң сабиқ рәислиридин кевин макартий (Kevin McCarthy), нәнси пелоси (Nancy Pelosi), шуниңдәк авам палата әзалиридин андий бар (Andy Barr), карлос гиминез (Carlos Gimenez) қатарлиқлар, шундақла ваң дән, җең шүгуаң қатарлиқ хитай паалийәтчиләр сөз қилди. Болупму җон вә раҗа әпәндиләрниң “биз бүгүн хитай компартийәсигә шундақ бир учурни йоллимақтимизки, биз һәрқачан силәрниң зиянкәшликиңларға учриғанлар билән бир сәптә, әркинлик вә демократийә билән бир сәптә! уйғур қирғинчилиқи унтулмайду! бу аддийла бир хатирә күн әмәс, әксичә һәрикәткә өтидиған күн” дегән сөзлири қизғин алқишланди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.