“хитайниң зулум модели” темисидики йиғинда уйғурлар мәсилиси муһим салмақни игилиди

“хитайниң зулум модели” темисидики йиғинда американиң хәлқара диний етиқад әркинлик баш әлчиси сам бровнбәк әпәнди сөз қилмақта. 2019-Йили 3-июн, вашингтон.

“хитайниң зулум модели” темисидики йиғинда д у қ рәиси долқун әйса әпәнди сөз қилмақта. 2019-Йили 3-июн, вашингтон.

1989-Йили әтияз мәзгиллиридә хитайдики нәччә йүз миңлиған оқуғучилар бейҗиң вә башқа чоң шәһәрләрдә намайиш қилип, хитай һөкүмитидин демократийә вә әркинлик тәләп қилған иди. Шу йили 4-июн кечиси хитай қораллиқ сақчи қисимлири бейҗиң шәһириниң тйәнәнмен мәйданида миңлиған хитай оқуғучиларни қанлиқ бастуруп, пүтүн дуняни һәйран қалдурған “тйәнәнмен қирғинчилиқи” ни пәйда қилди.

Аридин 30 йил өткән бүгүнки күндә хитай һөкүмити һелиһәм “тйәнәнмен қирғинчилиқи” ға чәкләнгән темилар қатарида муамилә қилип кәлмәктә. 3-Июн күни америкадики демократийәни илгири сүрүш фонди тәшкиллигән “хитайниң зулум модели: тйәнәнмен, бүгүн вә әтә” темисидики муһакимә йиғини дәл мушу мәсилигә беғишланди.

Алди билән демократийәни илгири сүрүш җәмийитиниң рәиси карл гершман сөз елип, хитайниң 1989-йилидики “тйәнәнмен қирғинчилиқи” дин кейин рәсмий түрдә диктаторилиқ вә һакиммутләқлиқ ниқабини ачқанлиқини, әйни вақитта хитай демократчилиридин лю шявбо ейтқандәк бу қирғинчилиқниң ялғуз хитай үчүн апәт болупла қалмастин, дуня үчүнму бир вабаниң башлиниши болуп қалғанлиқини, әмдиликтә оттуриға чиқиватқан уйғур дияридики сиясий бастурушлар, юқири пән-техникилиқ назарәт механизми, ғайәт зор мәбләғ селинған “бир бәлвағ бир йол” қурулуши арқилиқ дуняни контрол қилиш урунуши қатарлиқларниң әнә шу қирғинчилиқтин кейин оттуриға чиққан диктаторилиқниң йеңи замандики раваҗи икәнликини тәкитләп өтти. Шуниң билән биргә хитай һөкүмитиниң маһийәттә дунядики әң зор сандики аһалини демократийәдин мәһрум қалдуруп қуллуқ реҗимида гөрүгә еливалғанлиқини, бу җәһәттә уйғурлар вә тибәтләрниң әң типик мисал икәнликини, уйғур дияридики милйонлиған кишиниң лагерларға қамилиши буниң йәнә бир дәлили икәнликини ейтип келип, далай лама ейтқандәк бу һадисиләрниң һазир ашкара болған “мәдәнийәт қирғинчилиқи” шәклидә давам қиливатқанлиқини баян қилди.

Бу қетимқи йиғинға алаһидә тәклип қилинған америка һөкүмәт хадимлиридин америка юқири палатасиниң әзаси боб менендез вә американиң хәлқара диний етиқад әркинлик баш әлчиси сам бровнбәк ечилиш нутқи сөзлиди.

Боб менендез нуқтилиқ қилип тйәнәнмен қирғинчилиқидин буянқи оттуз йилға нәзәр салғанда хитайниң иқтисадий җәһәттә баш көтүрүшигә әгишип, дуняға һөкүмран болуш мәқситидә бир қатар моделларни вуҗудқа кәлтүргәнликини, буниңда һазир әң қабаһәтлик болуватқини хитайниң америка үчүн тәһдит, дуня үчүн бир апәт болушқа йүзлиниватқанлиқи, болупму ши җинпиң һакимийәт бешиға чиққандин кейин мав зедоң дәвридин буянқи иккинчи диктаторилиқниң модели һасил болуватқанлиқи, буниң әң дәсләпки тәҗрибиси уйғур диярида милйонлиған кишини лагерларға қамаш билән башланғанлиқини тәкитләп өтти.

Сам бровнбәк сөзидә өзиниң әйни вақитта хитайниң иқтисадий җәһәттин гүллинишигә ярдәм беришни қоллиғанлиқини, әмдиликтә болса “хитай иқтисадий җәһәттә ронақ тапса демократийәгә қарап маңиду” дәйдиған қарашниң пүтүнләй хата болғанлиқи испатланғанлиқини, буниң әң типик мисаллириниң бири уйғурларниң әң әқәллий диний етиқад паалийәтлири үчүн милйонлап лагерларға қамилиши болуватқанлиқини, нөвәттә хитай һөкүмитиниң мушу баһанидә уйғурларни пүтүнләй башқа бир инсанлар түркүмигә айландуруш үчүн барчә чариларни қоллиниватқанлиқини баян қилип өтти.

Шуниңдин кейин йиғинниң биринчи басқучи башланди. Буниңда дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса, “хитайға ярдәм” фондиниң рәиси боб фу, тибәт һәрикити институтиниң вәкили ладон тетоң қатарлиқлар хитай компартийәсиниң һәрқайси милләтләрдики миллий кимлик, диний кимлик вә мәдәнийәт кимликини зорлуқ күч васитиси билән йоқитиш, буларниң орниға хитай кимликини сәпләш урунушиниң һазирқи реал әһвали һәққидә сөз қилди.

Долқун әйса бу җәһәттә уйғурлар дуч келиватқан зулумларниң шәклини җанлиқ мисаллар билән баян қилип, уйғурларниң бешиға келиватқан һазирқи зулумларниң мушу бирнәччә йил мабәйнидә оттуриға чиқип қалған һадисә әмәсликини, хитай компартийәсиниң уйғурларға қаратқан сиясәтлириниң һәрқайси тарихий басқучларда қандақ шәкил алғанлиқидин қәтийнәзәр уларниң һечқачан “уйғурларни ассимилятсийә қиливетиш” дегән баш нишандин чәтнимигәнликини сөзләп өтти. Шуниңдәк буниңдин 30 йил бурунқи тйәнәнмен қирғинчилиқи һарписидики намайиш паалийәтлиригә нәччә миңлиған уйғур оқуғучиниң паал аваз қошқанлиқини, һалбуки нөвәттә уйғурлар дуч келиватқан зор сиясий бастуруш һәрикитигә қарита хитай хәлқиниң изчил хитай һөкүмитиниң сиясәтлирини қоллаш мәвқәсидә болуватқанлиқини, бу һалниң мәйли хитайниң ичидики “меңиси ююлуп кәткән хитайлар” болсун яки чәтәлләрдә оқуш, хизмәт дегәндәк ишлар билән нәччә он йиллап туруп қалған хитайларда болсун охшаш болуватқанлиқини тәкитлиди.

Паалийәт арилиқида биз долқун әйсани айрим зиярәт қилдуқ. Биз униңдин “1989-йилидики тйәнәнмен намайиши уйғур җәмийитигә қандақ тәсир көрсәткән болуши мумкин” дәп сориғинимизда у әйни вақиттики уйғур оқуғучиларниң һөкүмәткә тәләп қоюш намайишлириниң әмәлийәттә хитай оқуғучилириниң намайишидин төт-бәш йил илгирила башлинип болғанлиқини, уйғур оқуғучиларниң бу җәһәттә хитайлардинму балдур ойғанғанлиқини қисқичә баян қилип өтти.

Йиғинниң иккинчи басқучида нуқтилиқ қилип хитай һөкүмитиниң зулум тактикилириға вә юқири пән-техникидин пайдилинип зулумни давам қилишиға қандақ тақабил туруш мәсилилири муһакимә қилинди. Шундақла йиғин әһлиниң алақидар мәсилиләр бойичә сориған соаллириға җаваб берилди.