“Xitayning zulum modéli” témisidiki yighinda Uyghurlar mesilisi muhim salmaqni igilidi

Muxbirimiz eziz
2019.06.03
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
bob-menendez-yighin.jpg “Xitayning zulum modéli” témisidiki yighinda amérika yuqiri palatasining ezasi bob ménéndéz ependi söz qilmaqta. 2019-Yili 3-iyun, washin'gton.
RFA/Eziz

1989-Yili etiyaz mezgilliride xitaydiki nechche yüz minglighan oqughuchilar béyjing we bashqa chong sheherlerde namayish qilip, xitay hökümitidin démokratiye we erkinlik telep qilghan idi. Shu yili 4-iyun kéchisi xitay qoralliq saqchi qisimliri béyjing shehirining tyen'enmén meydanida minglighan xitay oqughuchilarni qanliq basturup, pütün dunyani heyran qaldurghan “Tyen'enmén qirghinchiliqi” ni peyda qildi.

Aridin 30 yil ötken bügünki künde xitay hökümiti hélihem “Tyen'enmén qirghinchiliqi” gha cheklen'gen témilar qatarida mu'amile qilip kelmekte. 3-Iyun küni amérikadiki démokratiyeni ilgiri sürüsh fondi teshkilligen “Xitayning zulum modéli: tyen'enmén, bügün we ete” témisidiki muhakime yighini del mushu mesilige béghishlandi.

Aldi bilen démokratiyeni ilgiri sürüsh jem'iyitining re'isi karl gérshman söz élip, xitayning 1989-yilidiki “Tyen'enmén qirghinchiliqi” din kéyin resmiy türde diktatoriliq we hakimmutleqliq niqabini achqanliqini, eyni waqitta xitay démokratchiliridin lyu shyawbo éytqandek bu qirghinchiliqning yalghuz xitay üchün apet bolupla qalmastin, dunya üchünmu bir wabaning bashlinishi bolup qalghanliqini, emdilikte otturigha chiqiwatqan Uyghur diyaridiki siyasiy basturushlar, yuqiri pen-téxnikiliq nazaret méxanizmi, ghayet zor meblegh sélin'ghan “Bir belwagh bir yol” qurulushi arqiliq dunyani kontrol qilish urunushi qatarliqlarning ene shu qirghinchiliqtin kéyin otturigha chiqqan diktatoriliqning yéngi zamandiki rawaji ikenlikini tekitlep ötti. Shuning bilen birge xitay hökümitining mahiyette dunyadiki eng zor sandiki ahalini démokratiyedin mehrum qaldurup qulluq réjimida görüge éliwalghanliqini, bu jehette Uyghurlar we tibetlerning eng tipik misal ikenlikini, Uyghur diyaridiki milyonlighan kishining lagérlargha qamilishi buning yene bir delili ikenlikini éytip kélip, dalay lama éytqandek bu hadisilerning hazir ashkara bolghan “Medeniyet qirghinchiliqi” sheklide dawam qiliwatqanliqini bayan qildi.

Bu qétimqi yighin'gha alahide teklip qilin'ghan amérika hökümet xadimliridin amérika yuqiri palatasining ezasi bob ménéndéz we amérikaning xelq'ara diniy étiqad erkinlik bash elchisi sam brownbek échilish nutqi sözlidi.

Bob ménéndéz nuqtiliq qilip tyen'enmén qirghinchiliqidin buyanqi ottuz yilgha nezer salghanda xitayning iqtisadiy jehette bash kötürüshige egiship, dunyagha hökümran bolush meqsitide bir qatar modéllarni wujudqa keltürgenlikini, buningda hazir eng qabahetlik boluwatqini xitayning amérika üchün tehdit, dunya üchün bir apet bolushqa yüzliniwatqanliqi, bolupmu shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin maw zédong dewridin buyanqi ikkinchi diktatoriliqning modéli hasil boluwatqanliqi, buning eng deslepki tejribisi Uyghur diyarida milyonlighan kishini lagérlargha qamash bilen bashlan'ghanliqini tekitlep ötti.

Sam brownbek sözide özining eyni waqitta xitayning iqtisadiy jehettin güllinishige yardem bérishni qollighanliqini, emdilikte bolsa “Xitay iqtisadiy jehette ronaq tapsa démokratiyege qarap mangidu” deydighan qarashning pütünley xata bolghanliqi ispatlan'ghanliqini, buning eng tipik misallirining biri Uyghurlarning eng eqelliy diniy étiqad pa'aliyetliri üchün milyonlap lagérlargha qamilishi boluwatqanliqini, nöwette xitay hökümitining mushu bahanide Uyghurlarni pütünley bashqa bir insanlar türkümige aylandurush üchün barche charilarni qolliniwatqanliqini bayan qilip ötti.

Shuningdin kéyin yighinning birinchi basquchi bashlandi. Buningda dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa, “Xitaygha yardem” fondining re'isi bob fu, tibet herikiti institutining wekili ladon tétong qatarliqlar xitay kompartiyesining herqaysi milletlerdiki milliy kimlik, diniy kimlik we medeniyet kimlikini zorluq küch wasitisi bilen yoqitish, bularning ornigha xitay kimlikini seplesh urunushining hazirqi ré'al ehwali heqqide söz qildi.

Dolqun eysa bu jehette Uyghurlar duch kéliwatqan zulumlarning sheklini janliq misallar bilen bayan qilip, Uyghurlarning béshigha kéliwatqan hazirqi zulumlarning mushu birnechche yil mabeynide otturigha chiqip qalghan hadise emeslikini, xitay kompartiyesining Uyghurlargha qaratqan siyasetlirining herqaysi tarixiy basquchlarda qandaq shekil alghanliqidin qet'iynezer ularning héchqachan “Uyghurlarni assimilyatsiye qiliwétish” dégen bash nishandin chetnimigenlikini sözlep ötti. Shuningdek buningdin 30 yil burunqi tyen'enmén qirghinchiliqi harpisidiki namayish pa'aliyetlirige nechche minglighan Uyghur oqughuchining pa'al awaz qoshqanliqini, halbuki nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan zor siyasiy basturush herikitige qarita xitay xelqining izchil xitay hökümitining siyasetlirini qollash mewqeside boluwatqanliqini, bu halning meyli xitayning ichidiki “Méngisi yuyulup ketken xitaylar” bolsun yaki chet'ellerde oqush, xizmet dégendek ishlar bilen nechche on yillap turup qalghan xitaylarda bolsun oxshash boluwatqanliqini tekitlidi.

Pa'aliyet ariliqida biz dolqun eysani ayrim ziyaret qilduq. Biz uningdin “1989-Yilidiki tyen'enmén namayishi Uyghur jem'iyitige qandaq tesir körsetken bolushi mumkin” dep sorighinimizda u eyni waqittiki Uyghur oqughuchilarning hökümetke telep qoyush namayishlirining emeliyette xitay oqughuchilirining namayishidin töt-besh yil ilgirila bashlinip bolghanliqini, Uyghur oqughuchilarning bu jehette xitaylardinmu baldur oyghan'ghanliqini qisqiche bayan qilip ötti.

Yighinning ikkinchi basquchida nuqtiliq qilip xitay hökümitining zulum taktikilirigha we yuqiri pen-téxnikidin paydilinip zulumni dawam qilishigha qandaq taqabil turush mesililiri muhakime qilindi. Shundaqla yighin ehlining alaqidar mesililer boyiche sorighan so'allirigha jawab bérildi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet