"Tyen'enmén oqughuchilar herikiti" Uyghur aliy mektep oqughuchilar herikitini esletti

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2019-06-04
Share
Xitay-4-iyun-herkiti-305 4 ‏ - Iyun tyenenmén weqesi uyushmisining logoliridin biri.
RFA

"Tyen'enmén weqesi" ning 30 yilliqi ürümchide yüz bergen Uyghur aliy mektep oqughuchilar herikitining 31-34 yilliqini esletti.

1989-Yili 6-ayning 4-küni béyjingda yüz bergen "Tyen'enmén weqesi" ning 30 yilliqini xatirilesh pa'aliyetlirining dunyaning herqaysiy jaylirida oxshimighan shekillerde xatiriliniwatqanliqi, hetta xitayda qattiq qamalgha qarimay 60 tin artuq sheherde bügün xatirilesh pa'aliyetlirining ötküzülgenliki metbu'atlarda ilgiri sürülmekte.

Bundin 30 yil ilgiri "Tyen'enmén oqughuchilar herikiti" qanliq basturulghandin kéyin chet'elge qéchip chiqqan 400 din artuq xitay ziyaliyliri buning "Qanliq qirghinchiliq" bolghanliqini öz zamanida ispatlighan idi. Bu weqe seweblik gherb elliri xitaygha qarita "Qoral-yaragh we yuqiri téxnika émbargosi" yürgüzgen bolsimu, xitay hakimiyiti tyen'enmén meydanida oqughuchilar üstidin qirghinchiliq élip barghanliqini izchil yoshurup kelgen idi. Bügün xitay hökümiti bu basturushta özini heqliq körsitidighan teleppuzda meydanini ipade qildi.

2-Iyun küni xitay dölet mudapi'e ministiri wéy féngxé singaporda ötküzülgen "Asiya xewpsizlik yighini" da qilghan sözide xitayning sherqiy türkistandiki jaza lagérliri siyasitini aqlapla qalmay, "Tyen'enmén weqesi" ge qarita "Merkizi hökümetning qalaymiqanchiliqni toxtitish üchün qollan'ghan tedbiri toghra, bu xitayni muqim tereqqiyat bilen teminlidi" déyish arqiliq tyen'enmindiki qirghinchiliqni aqlidi.

3-Iyul xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi géng shu'ang béyjingda "Tyen'enmén weqesi" heqqide muxbirlarning so'allirigha jawab bérishke mejbur qalghanda "Xitay kompartiyesi qurulghan 70 yilda qolgha keltürgen büyük netijiler xitay talliwalghan tereqqiyat yolining tamamen toghriliqini delilleydu" déyish arqiliq bu basturushni heqliq körsetti.

Teywen prézidénti sey yingwén 3-iyun teybéyda "Tyen'enmén weqesi" ni xatirilesh pa'aliyitide qilghan sözide béyjing hökümitini "Tyen'enmén weqesi" ge bolghan selbiy qarishini özgertip, xitayda démokratiye we erkinlikni ilgiri sürüsh qedimini bésishqa, shundila xitay hakimiyitining xelq'arada qilghan sözining qayil qilish küchige ige bolidighanliqini tilgha aldi.

"Tyen'enmén oqughuchilar herikiti" ning rehberliridin biri bolghan örkesh dölet bolsa birqanche kündin buyan metbu'atlargha qilghan sözide shu qétimqi qanliq qirghinchiliqta jénidin ayrilghan oqughuchilarni hergiz untalmaydighanliqini, xitay xelqining xitay kompartiyesidin bu tökülgen qanlarning hésabini alidighanliqini tilgha élip keldi.

Halbuki, "Tyen'enmén oqughuchilar herikiti" hergizmu chet'ellerdiki xitay démokratliri tilgha éliwatqandek xitaydiki "Yéngi démokratik heriketning bashlinish nuqtisi" emes, belki dawamidur. Dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi perhat muhemmidi ependining ilgiri sürüshiche, xitay kommunistik partiyesi hakimiyet béshigha chiqqan we sherqiy türkistan, tibet, jenubiy mongghuliyelerni istila qilghandin kéyinki tunji oqughuchilar herikiti xitayda emes, belki sherqiy türkistanda yüz bergen.

Uning bildürüshiche, 1985-yili 12-dékabir küni ürümchidiki 10 mingdin artuq aliy mektep oqughuchiliri xitay hakimiyitining mustebit siyasitige qarshi kochilargha chiqip namayish qilip, xitay emeldarlirini söhbet üstilige kélishke mejburlighan. Bu heriket xitay we uning mustemlike rayonlarda barliqqa kelgen tunji démokratik heriket bolup, uning tesiri pütün xitaygha yétip barghan.

1988-Yili 6-ayning 15-küni ürümchide 2-qétimliq aliy mektep oqughuchilirining zor namayishi yüz bergen. Shinjang uniwérsitétida qurulghan, d u q ning bügünki re'isi dolqun eysa re'islikidiki "Istudéntlar pen-medeniyet uyushmisi" teshkillen'gen bu qétimqi namayishmu yerlik hökümet da'irilirini söhbet üstilige qistighan hemde pütün xitaygha tesir körsetken. Mezkur namayish 1989-yili 6-ayda bashlan'ghan "Tyen'enmén oqughuchilar herikiti" din bir yil ilgiri barliqqa kelgen bolup, namayishning tesiri xitayning ichkiri ölkilirige qeder yétip bérip, ichkiri xitaydiki bir qisim Uyghur aliy mektep oqughuchilirimu masliship namayish élip barghan.

Gérmaniyede yashaydighan jenubiy mongghuliye musteqilliq herikitining wekili temsilto ependining bayan qilishiche, xitay hakimiyiti sherqiy türkistan, tibet we jenubiy mongghuliyelerde dölet térrori siyasiti yürgüzüwatqan bolup, "Térrorluqqa qarshi turush" bahaniside Uyghurlargha qarita séliwatqan zulumliri bu hakimiyetning chet'ellerdiki xitay démokratliri éytqandek démokratik heriket arqiliq aghdurulushi mumkin emesken. U mundaq deydu: "Xitay démokratliri xitaydiki mesililerni tinchliq wasitilirige tayinip hel qilishni tekitleshmekte. Bizmu zorawanliqni tewsiye qilmaymiz. Emma zorawanliq bizlerdin, yeni mongghullardin Uyghurlardin, tibetlerdin emes, belki xitay hakimiyitidin kéliwatidu. Tibette qanchilighan ademler düshminini emes, belki özlirini köydürüp öltürdi. Epsuski, buning héchnémige paydisi bolmidi. Xitay hakimiyiti Uyghurlar, tibetler, mongghulllar üstidiki zulumni barghanséri ashurmaqta, hetta millet süpitide yoqitip tashlash qedimini basmaqta. Bundaq bir weziyette 'tyen'enmén weqesi' ge oxshash démokratik heriketlerdin netije kütüsh bihude qurban bérish hésablinidu."

1988-Yili 6-ayning 15-küni ürümchide yüz bergen aliy mektep oqughuchilirining namayishigha ishtirak qilghan, hazir dunyaning herqaysi elliride yashawatqan Uyghur ziyaliyliri 2018-yili 6-ayda gérmaniyening myunxén shehirige jem bolup, shu qétimqi namayishning 30 yilliqni xatirilesh yüzisidin "Sepdashlar uchrishishi" pa'aliyiti ötküzgen idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet