Téng byaw: bir qisim xitay démokratliridiki chong xitaychiliqning ipadisi we menbesi

• Muxbirimiz méhriban
  2021-05-17

Yéqinqi yillardin buyan chet'ellerdiki xitay démokratlirining “Mustebit xitay kommunist hökümitini aghdurup, xitayni démokratiyeleshtürüsh” teshwiqati kücheydi.

Amérikadiki adwokat doktor téng byaw ependining qarishiche, emma aghzida xitayda démokratiyeni emelge ashurushni terghib qiliwatqan birqisim xitay pa'aliyetchiliri, Uyghur, tibet, mongghul qatarliq milletler mesilisige kelgende, “Xitay dölitining bir pütünlüki” teshebbusida ching turup, bu milletlerning öz teqdirini özi belgilishige qarita tosqunluq qilish xahishlirini ashkara ipadilimekte.

Xitay pa'aliyetchisi adwokat téng byaw yéqinda élan qilghan“Xitay démokratiyelishemdu?” namliq maqaliside bu ehwalni “Chong xitaychiliq idiyesi” dep teripligen. U maqaliside, xitayning mustebit tüzümidin qéchip, gherbtiki démokratik döletlerde erkin yashawatqan xitay démokratlirini tenqidlep, “ Bu ulardiki chong xitaychiliq yeni xitay shawunizmining ipadisi, uning menbesi xitayning jungxu'a birliki teshwiqati we xitaylarda tarixtin mewjut bolghan özidin bashqa milletlerni yeklesh en'enisi” dégen.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan adwokat téng byaw ependi bu heqte sorighan so'alimizgha jawab bérip, bu xil “Xitay shawunizmi” yeni “Chong xitaychiliq” idiyesining, xitay kommunist hökümitining“Jungxu'a birliki éngi” namidiki ménge yuyush teshwiqatining tesirige uchrighan kishilerde omumyüzlük mewjut ikenlikini bildürdi.

U mundaq dédi:“ Men bu kishilerni héch bolmighanda méngisi yérim yuyulghan kishiler dep qaraymen. Ularning birqisimi siyasiy qarashlirida xitay kompartiyesining qarashlirini tashlawétip oyghandi. Mesilen, ular bir partiyelik tüzümdin waz kéchishni, gherb döletlirining démokratiye tüzümini qobul qilishni terghib qilip, xitay kompartiyesige qarshi meydanini ipadilidi. Emma ular zémin pütünlüki mesiliside chong xitay birlikini teshebbus qilidu. Yeni shinjang, shizang, teywen, xongkong mesiliside méngisi yuyuwétilgen halitini yeni kompartiye bilen oxshash meydanini ipadileydu”.

Téng byaw ependining qarishiche, nöwette gherb döletliride mustebit xitay hökümitini aghdurush teshwiqatini qiliwatqan birqisim xitay pa'aliyetchiliri özidiki bu xil “Chong xitaychiliq” idiyesini chet'ellerde özining erkinliki üchün küresh qiliwatqan tibet, Uyghur, mongghul qatarliq xitay bolmighan milletlerning pa'aliyetlirige tosqunluq qilishta qollanmaqtiken.

Adwokat téng byaw maqaliside bundaq kishilerde ulardiki démokratiyeni telep qilish sho'ari bilen “Xitay shawunizmi” idiyesining ziddiyetlik halette ipadiliniwatqanliqini bildürdi.
U mundaq dédi:“Men maqalemde, eger sen démokratiye we erkinlik qarishingda ching turimen deydikensen, u halda bu xil logika boyiche éytqanda sen melum jayning özining kelgüsige bolghan tallishigha hörmet qilishing kérek, dédim. Yeni tibetliklerning tibetning teqdirini belgilesh heqqi bar, sherqiy türkistanliqlarning sherqiy türkistanning musteqilliqi, yaki fédératsiye hökümiti ichide bolush yaki bolmasliq teqdirini belgilesh heqqi bar, bularning hemmiside öz teqdirini özi belgilesh hoquqigha hörmet qilish kérek. Shunga men ularni(xitay démokratlirini démekchi) öz idiyesidiki bu xil ziddiyetlik qarashni hés qilalmidi dep qaraymen. Yeni ular bir tereptin démokratiye dep towlaydu, emma yene bir tereptin ‛chong birlik‚ yeni‚ xitay birliki‚ de ching turushni teshebbus qilidu. Ular ‛öz teqdirini özi belgilesh‚ ni inkar qilidu. Bu bekmu bimenilik”.

Téng byaw ependi “Bu xitay kommunist hökümitining ménge yuyush teshwiqatining netijisimu? dégen so'algha jawab bérip mundaq dédi:“ Toghra, birqisim sewebi ménge yuyush teshwiqatining netijisi déyishke bolidu. Yeni bu xil pikir éqimidiki muhit ularda milliy barawerlik mesilisige bolghan tonushning yétersizlikini keltürüp chiqarghan. Yene bir jehettin xitay tarixida <bir xitay birliki> teshebbusi dawamliship kelgen, uningda milliy kemsitish éngi intayin chongqur yiltiz tartqan. Bu qarashta xitaydin bashqa milletlerni <yawayilar>,<düshmen qebililer> dep atash omumlashqan. Herwaqit bashqilarni xitaylashturush yeni xitaygha qoshuwélish teshebbusi < ulugh jungxu'a birliki>, <chong xenzuchiliq> dégenlerde ipadilinip kelgen. Mana bularning hemmisi intayin qalaq chirigen tashliwétish zörür bolghan qarashlar. Emma epsuslinarliqi köpligen xitay xelqide bu qarash mewjut”.

Téng byaw ependi ziyaritimiz axirida özining nöwette chet'ellerde pa'aliyet élip bériwatqan xitay démokratliridiki “Xitay shawunizm” idiyesidin epsuslinidighanliqini bildürüp mundaq dédi.
“Epsuslinarliqi, xitayda erkinlikni teshebbus qilghuchi köpligen kishiler, kommunist hökümitining ziyankeshlikige uchrighan turuqluq özliridiki bu xil<xitay shawunizim> idiyesini hés qilalmaydu. Ziyaliylar esli bu heqte qayta oylinishi zörür idi. Emma köpligen xitay ziyaliyliri bu jehette xitaydiki addiy puqralargha oxshash dések bolidu. Ularda qayta oylinishtin héchqandaq esermu yoq. Hetta bu heqte qayta oylinishni, buni tonup yétishni xalimaydu, mana bu eng epsuslinarliq mesile”.