Хитай даирилири уйғур районида “аз санлиқ милләтләрниң тил-йезиқини қоғдаватқанлиқи” тоғрилиқ лап урған

Мухбиримиз меһрибан
2022.08.09
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xitaylashturush-mektep-xitay-tili-2.jpg Хитай һөкүмити уйғурларни хитайчилаштурушта уйғур районидики уйғур оқутқучиларни хитай тилида дәрс өтүш сәвийисигә йәткүзүш үчүн уларниң хитай тили иқтидарини өстүрүшкә 9 милйон доллардин артуқ мәбләғ аҗратқан. юқиридики сүрәттә, уйғур оқуғучилар хитай тилида дәрс аңлимақта. 2004-Йили 3-март, корла.
AFP

Йеқинда уйғур аптонум районида аталмиш “тил-йезиқ хизмәт йиғини” ечилғанлиқини һәққидики хәвәрләр диққәт қозғимақта.

5-Авғуст “тәңритағ тори” да елан қилинған бу һәқтики хәвәрдин мәлум болушичә, бу йиғинда “дөләт тил-йезиқини омумлаштуруш”, “җуңхуа миллити ортақ еңи” ни күчәйтиш билән бир вақитта йәнә, уйғур аптоном районида “аз санлиқ милләтләр тил-йезиқиниңму қоғдиливатқанлиқи” билдүрүлгән.

Мәлум болушичә, 2000-йилларниң бешида уйғур районида йолға қоюлған “қош тиллиқ маарип” намидики уйғур маарипини тәдриҗи хитайлаштуруш сиясити, 2017-йилдин башлап “дөләт тили оқутушини омумлаштуруш” намида пүтүнләй хитайлаштурулған. 2016-Йили 8-айниң ахири уйғур аптонум районлуқ маарип назарити бу һәқтә рәсмий язма уқтуруш елан қилған. 2017-Йилдин башлап уйғур диярида уйғур тили маарипи пүтүнләй әмәлдин қалдурулуп, хитай тили оқутуши, “дөләт тили оқутуши” намида йәслиләрдин тартип башланғуч оттура-мәктәпләргичә омумлаштурлушқа башлиған.

Һалбуки, 2017-йилдин 2022-йилға қәдәр болған 5 йил ичидә, уйғур аптонум районлуқ маарип назаритиниң сабиқ назири саттар савуттин тартип, уйғурчә дәрслик түзүш гурупписидики ялқун рози қатарлиқ зор бир түркүм уйғур зиялилири вә университетлардики уйғур тил-әдәбияти кәспидики оқутқучилар “миллий бөлгүнчиликкә қутратқулуқ қилиш” дегәндәк бөһтанлар билән тутқун қилинип, лагерларға әкитилгән, бәзилиригә еғир қамақ җазалири берилгән иди.

Хитай һөкүмитиниң мана мушундақ бир мәзгилдә “тил-йезиқ хизмити йиғини” ни ечиши, чәт әлләрдики уйғур вәзийити анализчилириниң диққитини қозғиди. Уларниң илгири сүрүшичә, хәлқарада уйғурлар учраватқан “ирқий қирғинчлиқ” қаттиқ әйиблиниватқан бир вәзийәттә, хитай һөкүмити бу хилдики йиғинларни ечиш арқилиқ, уйғур районида “аз санлиқ милләтләрниң тил-йезиқини қоғдаватқанлиқи” тоғрилиқ лап урған.

Харвард университетиниң уйғур тили оқутқучиси доктур гүлнар әзиз ханим бу һәқтә зияритимизни қобул қилип, пикир баян қилди.

У хитай һөкүмитиниң бу хилдики йиғинларни ечиш арқилиқ, нөвәттә өзиниң уйғур районида елип бериватқан тил-йезиқ вә миллий мәдәнийәт җәһәтләрдики йоқитиш сияситини йошурмақчи болуватқанлиқини, шундақла сахта йиғинлар арқилиқ көз боямчилиқ қиливатқанлиқини билдүрди.

Гүлнар әзиз ханимниң билдүрүшичә, йеқинқи йиллардин буян хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан “ирқий қирғинчилиқи” ниң интайин гәвдилик болған бир нуқтиси-уйғур тили вә миллий мәдәнийитини йоқитишни асаслиқ нишан қилғанлиқида ипадилинидикән.

Униң билдүрүшичә, йеқинқи 5 йил ичидә хитай һөкүмити “дөләт тили” намидики хитайлаштуруш маарипини пүткүл уйғур диярида мәҗбурий омумлаштуруп болған. Бу җәрянда уйғурчә дәрс беридиған оқутқучилар мәктәпләрдин пүтүнләй шалливетилгән. Бу саһәдики тәтқиқатчилар, оқутқучилар, һөкүмәт органлиридики уйғур тили-маарипини тәшәббус қилғучи кадирлар тутқун қилинип, түрмиләргә ташланған.

Гүлнар әзиз ханимниң әслимә қилишичә, у 2016-йили ахириқи қетим уйғур дияриға барғинида, уйғур аптонум районлуқ тил-йезиқ кометитиниң тәтқиқат ишханиси билән бирликтә елип бериватқан “урхун мәңгү ташлири текистлирини һазирқи заман уйғур тилиға айландуруш тәтқиқати” тамамланған икән. Униң билдүрүшичә, әйни чағда униңға бу тәтқиқат темисиниң нәшргә сунулғанлиқи билдүрүлгән болсиму, әмма у бу китабниң кейинки ақивитиниң қандақ болғанлиқидин хәвәрсиз қалған. Униң билән бирликтә мәзкур тәтқиқат темисини тәйярлиған тил-йезиқ кометити тәтқиқат ишханисидики мунасивәтлик уйғур тәтқиқатчилириниң бәзилири тутқун қилинған. Гүлнар әзиз ханим, уларниң кейинки ақивитиниң қандақ болғанлиқидинму хәвәрсиз қалған.

Голландийәдики уйғур паалийәтчилиридин яшар һәмдулла әпәндиниң билдүрүшичә, хитай һөкүмити мәктәпләрдә уйғурчә оқутушни алиқачан әмәлдин қалдуруп болған, уйғур аптонум районлуқ һөкүмәт органлирида уйғурчә һөҗҗәтләр тарқитилмайдиған болған. Мана мушундақ бир вәзийәттә хитайниң аталмиш “тил-йезиқ хизмити йиғини” ечип, “райондики аз санлиқ милләтләрниң тил-йезиқи қоғдиливатиду” дийиши, қип-қизил ялғанчилиқ икән.

Яшар һәмдулланиң билдүрүшичә, униң дадиси һәмдулла абдурахман илгири тил-йезиқ кометити луғәт түзүш бөлүминиң мәсули болуп ишләп песийигә чиққан икән. У 2019-йили 1-айда дадиси һәмдулла абдурахман вә дадисиниң хизмәтдашлиридин әсқәр абдуқадир қатарлиқларларниң тутқун қилинғанлиқи һәққидики хәвәрни аңлиған.

Яшар әпәндиниң билдүрүшичә, һазир уйғур аптонум районлуқ тил-йезиқ кометити дәйдиған бу идариниң һәқиқий мәвҗутлуқ мәсилисиму, уйғур вәзийитини күзәткүчиләрдә гуман қозғимақтикән.

У дадиси һәмдулла абдурахман вә униң хизмәтдашлириниң әһвалини сүрүштүрүш җәрянида, хитайниң йеқинқи бирнәччә йилдин буянқи учур мәнбәлиридә “уйғур аптонум районлуқ тил-йезиқ кометити” дигән идариниң хизмәтлиригә аит һечқандақ учурни тапалмиғанлиқини билдүрди. Униң билдүрүшичә, һазир мәзкур идариниң илгирики телефон номурлириму пүтүнләй уланмайдиған болуп қалған.

У йәнә чәт әлләрдики башқа тонушлиридин бу идаридики хизмәтчи хадимларниң әслидики иш орунлиридин йөткиветилгәнлики тоғрилиқ учур алғанлиқини билдүрди. Униң билдүрүшичә, дадиси билән илгири бир бөлүмдә ишлигән бәзи хизмәтдашлири кейинчә маарип назаритиниң мунасивәтлик бөлүмлиригә тәқсим қиливетилгән икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.