Xitay bilen UAE ning “Tor aldamchiliqi” gha qarshi turush herikiti dubeydiki Uyghurlarning bixeterlikige bolghan endishini kücheytti

Washin'gtondin muxbirimiz erkin teyyarlidi
2024.05.31
tor-telegraf-aldamchiliq-saqchi-qara-xalta-Xinhua-AP Béyjing xelq'ara ayrodurumida télégraf aldamchiliqigha chétishliq gumandarlar afriqidin mexsus ayropilanda xitaygha qayturup kélin'gen körünüsh. 2016-Yili 13-féwral, béyjing
Xinhua/AP

Xitayning yéqinqi bir qanche aydin buyan ereb birleshme xelipiliki (UAE) bilen birlikte qozghighan tor aldamchiliqigha qarshi turush herikiti bu dölettiki musapirlar we qachqunlarning bixeterlikige bolghan endishisini qozghimaqta. Bu herikettin xewerdar zatlarning körsitishiche, nöwette bu heriket “Torda aldamchiliq qilish jinayitige zerbe bérish” bilenla cheklinip qalmighan. Eksiche, bu herikette ikki dölet hemkarliship ereb birleshme xelipilikidiki öktichilerni, qachqunlarni, tunggan we Uyghurlarnimu tutqun qilip xitaygha qayturup ketmekte iken. Xitay hökümet taratqulirining yéqinqi xewerliride, alaqidar da'irilerning 2024-yili kirgendin buyan chégra halqip torda aldamchiliq qilish we qimar oynash jinayitige chétishliq on minglighan gumandarni bérma, filippin, kambodzha, ereb birleshme ereb xelipiliki qatarliq döletlerdin xitaygha qayturup kelgenliki bildürülgen.

Xitayning “Yer shari waqti” gézitining bu heqtiki xewerlirining biride xitay jama'et xewpsizlik (j x) organlirining chet'el qanun tarmaqliri bilen xelq'araliq hemkarliqni chongqurlashturup, “Zor sandiki chégra halqighan jinayi guruhlarni bir terep qilghanliqi we nurghun sanda jinayetchining qolgha élin'ghanliqi” ilgiri sürülgen.

 Halbuki, amérikadiki tunggan siyasiy analizchisi we pa'aliyetchi ma jü ependi ereb birleshme xelipilikidin qayturup kélin'genlerning 4-5 ming kishi ikenlikini, qarimaqqa bu heriket torda aldamchiliq qilish we qimar oynashqa qaritilghandek qilsimu, emeliyette uning aldamchiliq bilen héchqandaq alaqisi bolmighan kishilerni nishan qilghanliqi we nurghun Uyghurlarning tutqun qilin'ghanliqini, bu heriketning mahiyette chégra halqighan basturushning bir qismi ikenlikini qeyt qilmaqta.

Ma jü 29-may küni bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: “Bu kishiler torda aldamchiliq qilishqa qatnashqan yaki uning xizmetchilikini qilghan emes. Ularning héchqandaq jinayet sadir qilish xahishi yoq. Ular peqet her küni namizini oqup xizmiti yaki tijaritini qiliwatqan kishiler. Ular bundaq aldamchiliq heriketlirige qatnashmighan bolsimu tutqun qilin'ghan.”

 Ma jüning körsitishiche, 4-ayning 22-küni tutqun bashlan'ghan waqittila 3-4 mingdek adem tutulghan bolup, qayturup kétilgen kishilerning sani 4-5 mingdin az emes iken. U qayturup kétilgenlerning hazirgha qeder héchqandaq iz dériki yoqluqini bildürmekte.

Ma jüning qeyt qilishiche, bu yil 4-ayda bashlan'ghan tutqun yéqinqi heptilerde téximu ewjige chiqqan. Nöwette “Tor aldamchiliqi” gha zerbe bérish namidiki bu herikette xitaygha qayturup kétilgenlerning ichide Uyghurlarning bar yaki yoqluqi, eger bar bolsa qanche kishi ikenliki téxi bashqa musteqil menbeler teripidin delillenmidi. Biz 29-may küni dubey saqchi idarisining alaqidar tarmaqlirigha téléfon qilghan bolsaqmu, lékin téléfonimizni héchkim qobul qilmidi. Halbuki, ma jü xitaygha qayturup kétilgenlerdin üch neper tungganning kimliki éniqlan'ghanliqi, ulardin birining burun Uyghur diyari nopusida bolghanliqini qeyt qilmaqta. Ma jü mundaq deydu: “Men ulardin üch kishining kimlikini bilimen. Ulardin ikkisining tor aldamchiliqi bilen héchqandaq alaqisi yoqluqini éniqlidim. Ularning a'ilisi men bilen alaqileshti, lékin ularning kimlikini taratqulargha ashkarilashni xalamdu-xalimamdu, bilmeymen. Chünki, ular qorquwatidu. Ulardin biri chingxeylik, yene biri ningshyaliq tunggan. Ulardin yene birining nopusi burun shinjangda bolghan.”

Kishilik hoquq teshkilatlirining qeyt qilishiche, bu heriket namda “Tor aldamchiliqi” gha zerbe bérish déyilsimu, emma bu Uyghurlar üchün yenila endishe qilarliq bir tereqqiyat iken. Amérikadiki “Uyghur kishilik hoquq qurulushi” ning tetqiqat we pa'aliyet diréktori pitir irwin “Tor aldamchiliqi” ningmu xitay hökümiti izchil qollinip kéliwatqan “Térrorluq”, “Radikalliq” dégen'ge oxshash en'eniwi taktikilardin ikenlikini tekitleydu. Pitir irwin mundaq deydu: “Shübhisizki, xitay hökümiti özining basturush siyasitini perdazlashta bu xil en'eniwi taktikilarni qollinip kelmekte. Uning ‛tor aldamchiliqi‚ déginimu, ‛térrorluqqa qarshi turush, radikalliqni tügitish, dölet mexpiyetlikini ashkarilash, tor qa'idisige xilapliq qilish‚ déginige oxshashla xitay hökümiti izchil qollinip kelgen ene shu xil herikettur.”

Pitir érwin yene xitay hökümitining shexslerni, jümlidin Uyghurlarni ashkara nishan'gha élishigha qarighanda tor aldamchiliq jinayetlirige zerbe bérish namida nishan'gha élishining ular üchün téximu qolayliq bolidighanliqini tekitleydu. Uning körsitishiche, bu döletlerning xitay bilen bolghan bixeterlik hemkarliqi emeliyette xitayning chégra halqighan basturushigha yéshil chiragh yaqmaqta iken. Pitir irwin mundaq deydu: “Méningche bu yerdiki achquchluq nuqta shuki, bu hemkarliq xitayning bu döletlerge chongqurlap qol tiqishigha imkaniyet tughdurmaqta. Biz buni ilgiri ereb birleshme xelipilikide tutqun qilin'ghan Uyghurlarning délosida körduq. Xitay hökümiti bu xil hemkarliq kélishimlerdin paydilinip Uyghur tutqunliri bilen uchrishishqa muweppeq boldi. Bu bolsa ularning Uyghurlarni qayturup kétishige téximu chong türtke boldi. Shunga bu xil kélishimler xitayning Uyghur tutqunlirini soraq qilishi we qayturup kétishige yol échip, uning chégra halqighan basturushigha yéshil chiragh yéqip keldi. ”

Halbuki, xitayning chet'eldiki “Tor aldamchiliri” gha zerbe bérish herikiti, xitay j x ministiri wang shyawxongning 2024-yili 2-ayda ereb birleshme xelipilikini ziyaret qilip, ichki ishlar ministiri sheyx sayif bin zayid el nahyan bilen ikki dölet saqchilirining “Istratégiyelik diyalogi” ni qanat yaydurushi heqqide söhbetlishishidin kéyinla bashlan'ghan. Eyni waqittiki xewerlerde ereb birleshme xelipiliki bilen xitay otturisidiki “Istratégiyelik saqchi diyalogi ikki döletning barliq sahelerdiki istratégiyelik hemkarliq ramkisi ichide bashlan'ghanliqi” bildürülgen idi. Halbuki, ikki döletning barliq sahelerdiki “Istratégiyelik hemkarliq ramkisi” ning xitayning dubeyde mexpiy qamaqxana qurup Uyghurlarni qamishigha qeder kéngeygenliki qeyt qilinip kélinmekte.

Amérika birleshme agéntliqi 2021-yili xitayning dubeyde mexpiy qamaqxanisi barliqini, bu qamaqxanida yétip chiqqan 26 yashliq bir xitay qizning bu qamaqxanigha ikki Uyghurning qamalghanliqini ashkarilighanliqini ilgiri sürgen. Ma jüning qarishiche, ereb birleshme xelipilikining bu herikiti ottura sherq döletlirining herqandaq Uyghur üchün bixeter emeslikini körsitidiken. Ma jü mundaq deydu: “Ereb birleshme xelipilikining bu herikitidin men misir, qatar, se'udi erebistan, shundaqla türkiyeni öz ichige alghan ottura sherq döletliridiki her bir Uyghur, jümlidin her bir az sanliq musulman kishisining shuninggha diqqet qilishini ümid qilimenki, ular her waqit zerbe nishani bolup qélishi mumkin. Belkim ular ‛tor aldamchiliqi‚, ‛torda qimar oynash‚ dégendek namlarda zerbige uchrishi mumkin. ”

Xitayning ereb birleshme xelipilikini öz ichige alghan ereb dunyasi bilen bolghan munasiwitining yéqinqi mezgillerdin béri, bolupmu 2023-yili 10-ayda partlighan isra'iliye-xamas toqunushidin béri téximu küchiyiwatqanliqi, xitayning “Yumshaq küch” ining ereb elliride téximu kéngiyiwatqanliqi qeyt qilinmaqta. “Blumbérg xewerliri” ning bildürüshiche, isra'iliye-xamas toqunushida urush toxtitishni we pelestin dölitini étirap qilishni qollawatqan xitay ereb dunyasi bilen bolghan munasiwetni téximu chongqurlashturushqa kirishmekte iken. Xewerlerde shi jinpingning bu hepte ereb döletlirining rehberlirini béyjingda kütüwalidighanliqi, yighinda misir, ereb birleshme xelipiliki, behreyn we tunis dölet rehberlirining qatnishidighanliqi bildürülmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.