Féysbuk shirkiti: “Xitay tor jasusliri Uyghurlarni hujum nishani qilghan”

Muxbirimiz nur'iman
2021-03-25
Share
Féysbuk shirkiti: “Xitay tor jasusliri Uyghurlarni hujum nishani qilghan” Téléfon ékranida körünüp tughan Facebook belgisi. 2017-Yili 3-awghust.
REUTERS

24-Mart féysbuk shirkitining tor jasusluqni tekshürüsh mes'uli mayk dwilyanski we bixeterlik siyasitining mes'uli natanyél gléychér xitay tor jasuslirigha qarshi tedbir qollan'ghanliqi heqqide bayanat élan qilghan.

Bayanatta mundaq déyilgen: “Biz xitayning bixeterlik sahesidiki Earth Empusa we Evil Eye dep atalghan bir türküm tor jasuslirigha qarshi bir qatar tedbirlerni qollanduq. Ular bizning tor sehnimizni süyi'istémal qilip, yaman gherezlik wirus tarqitish we kishilerning ijtima'iy taratqu hésabatini oghrilash qatarliq heriketler bilen shughullan'ghan. Ular asasliqi türkiye, qazaqistan, amérika, süriye, awistiraliye, kanada we bashqa döletlerde yashaydighan Uyghurlar arisidiki pa'aliyetchiler, zhurnalistlar we xitaygha qarshi pikir iqimidikilerni nishan qilghan.”

Féysbuk shirkitining bildürüshiche, tor jasusliri nishan'gha alghan kishilerning éléktronluq üskünilirini wirus bilen yuqumlandurghan. Bezi ehwallarda tor jasusliri yoshurun nazaret qilidighan yumshaq détal ornitish üchün Uyghurlar arisida körülüsh nisbiti yoqiri bolghan xewer tor béketlirini ishletken. Ular féysbukta saxta hésabat échip zhurnalist, oqughuchi, kishilik hoquqni teshebbus qilghuchilar yaki Uyghurlar jem'iyitining ezaliridek qiyapetke kiriwélip ular nishanlighan kishiler bilen ishench turghuzghandin kéyin, ularni wirusluq tor béketlerge kirgüzüshke urunidiken.

Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi mustafa aqsu ependi özining féysbuk bétining binormal haletke kérip qalghanliqini, özining féysbuk hésabidin tarqatqandin kéyin, amérika we dunyaning bashqa jayliridiki Uyghur pa'aliyetchilermu özlirining oxshash ehwalgha duch kelgenlikini bildürüshken.

Mustafa aqsu ependi bu ehwal heqqide mundaq dédi: “Féysbukta bu xil ehwal köp qétim körülgen. Méning xizmetdashlirim we dunyaning herqaysi jaylirida yashawatqan Uyghur dostlirimning köpinchisi mushundaq ehwalgha duch keptu. Xitay tor jasuslirining bu xil torda hujum qilishi tunji qétimliq ish emes. Méningche, bu qétimliq hujumni hergizmu axirqi qétimliq hujum déyishke bolmaydu.”

Féysbuk shirkiti xitay tor jasusliri we xakkérliri qollan'ghan taktikilar, téxnikalar we tertiplerni éniqlap chiqqan. Bular asasliqi töwendiki bir qanche türge yighinchaqlinidiken:

IP Adrési, izdesh közniki we til tengshekliri qatarliq asasliq meshghulatlar arqiliq hujum nishanini tallash.

Uyghur we türk tilidiki dangliq xewer tor béketlirining namini süy'istémal qilish, yeni nishan'gha alghan kishi da'im ziyaret qilidighan qanunluq tor béketlerning namini qollinip qapqan'gha chüshürüsh.

Féysbukta zhurnalistlar, oqughuchilar, kishilik hoquqni teshebbus qilghuchilar yaki Uyghurlar jem'iyitining ezaliridek qiyapettiki saxta hésabat supisi arqiliq nishanlighan kishilerni wirusluq ulinishqa bashlash.

Andiroyid ep dukinigha teqlid qilin'ghan tor béketlerni qurup, bu yerde Uyghurche kunupka taxtisi détali, du'a détali we lughet détali qatarliq Uyghur témisidiki qollinishchan programmilar arqiliq qarmaqqa élindürüsh.

Féysbuk shirkiti yuqiriqi usullardin bashqa xitayning ichidiki sheherlerde turup dunyaning bashqa jayliridiki herxil yumshaq détal abunitlirini nazaret qélidighan Earth Empusa we Evil Eye nami bilen atalghan atalghan organlar xitayning eng asasliq jasusluq organliri hisablindu, dep alahide tekitligen.

Wirjiniye shitatidiki “Woléksiti” bixeterlik shirkitining re'isi stéwén ada'ir ependi Uyghurlaning bu xil tor jasuslirining hujumidin saqlinish yolliri heqqide radiyomizning ziyaritini qobul qilip mundaq dédi: “Tor jasusliri normal féysbuk abontliridek Uyghur qiyapitge kérip siz bilen alaqe qilishqa urunidu. Ular tonulghan bir Uyghurning siyaqida sizge ‛mawu ulinishtiki xewerge qarap béqing‚ dep uchur ewetidu. Eger siz ashu ulinishni chékip qalsingiz, ular sizning téléfuningizni kontrolluqigha alalishi mumkin. Téléfuningizdiki barliq uchur, resim, widiyo. . . Ishqilip téléfuningizda qilidighan barliq meshghulatlar tor jasusining qoligha ötüp kétidu. Shunga chekmekchi bolghan ulinishqa, dostluq telipi ewetken natonush kishige diqqet qéling. Tonumaydighan téléfun nomuri, bélmeydighan tor biketliridin ihtiyat qiling. Hetta tonuydighan birisdin ghelitirek ulinish kelsimu diqqet qiling, chünki tor jasusliri ashu xil hiyle arqiliq sizni qapqanqa chüshürüshke urunidu.”

Féysbuk shirkitining bayanatida tor jasusliri uyghularni “Iz ghoghlap qiltaqqa chüshüridighan” bir qanche Uyghurche tor biketler we eplerni élan qilghan. Ular qur'an kerim, Uyghurche kunupka taxtisi, Uyghur tarixigha munasiwetlik Uyghurlar köp kéridighan tor biketler.

CNN Xewer torining bu heqte bergen xewirige qarighanda, féysbuk shirkiti tor jasusluqini eyibligen, emma béyjing da'irilirige qarshi biwasite bir nerse démigen. Ular tor jasuslirini “Yaxshi terbiyelen'gen we izchil heriket qilidighan alahidilikke ige,” dep teswirligen.

Gugul mutexessisliri ötken yili xitay tor jasuslrining “Alma” we “Andro'id” téléfonliridiki epler arqiliq Uyghurlarni nishan qilghanliqini ilgiri sürgen idi. Ular: “Xitay hökümiti yuqiri pen-téxnikaning yardimide muhajirettiki Uyghur pa'aliyetchiler we bashqa közge körün'gen shexslerni ‛ow nishani‚ qildi,” dégenidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet