«Сиясәт, кишилик һоқуқ вә һәқиқәт» мавзулуқ сөһбәт йиғинида уйғурлар мәсилиси тонуштурулди

Мухбиримиз ирадә
2020-05-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Җон хопкинис университети хәлқаралиқ тәтқиқатлар факултети сиясий иқтисад профессори ху фуңхоңниң башқурушида өткүзүлгән тор сөһбәт йиғинидин сүрәткә елинған. 2020-Йили апрел
Җон хопкинис университети хәлқаралиқ тәтқиқатлар факултети сиясий иқтисад профессори ху фуңхоңниң башқурушида өткүзүлгән тор сөһбәт йиғинидин сүрәткә елинған. 2020-Йили апрел
Photo: RFA

Җон хопкинис университети хәлқаралиқ тәтқиқатлар факултети сиясий иқтисад профессори ху фуңхоңниң башқурушида өткүзүлгән тор сөһбәт йиғинида коммунизм қурбанлирини хатириләш фонди җәмийитиниң тәтқиқатчиси адриян зенз, америкадики бирин мавр институтиниң профессори лорен хансен рестрепо ханим вә адвокат, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши идарә һәйитиниң рәиси нурий түркәл әпәндиләр уйғурларниң һазирқи вәзийити һәққидә доклат бәрди.

Сөһбәт йиғинида алди билән сөз алған адриян зенз хитай һөкүмити 2017-йили баһар пәслидин етибарән йүргүзгән сияситидики «ахирқи басқуч», йәни мәҗбурий әмгәк мәсилисидә нуқтилиқ тохталди. У хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүп кәлгән ассимилятсийә сиясити охшимиған вақитларда охшимиған шәкил вә дәриҗиләр бойичә йүргүзүлгәнликини, бирақ хитайниң «бир бәлвағ, бир йол» қурулуши бойичә дуняви күчкә айлиништин ибарәт пилани бойичә уйғурларға қаратқан сиясәтлиридә ғайәт зор бурулуш ясиғанлиқини вә нәтиҗидә уйғур елидә мукәммәл сақчи дөлити вә лагер түзүми йолға қоюлғанлиқини билдүрди.

Адириян зензниң қаришичә, хитай һөкүмити 2017-йили 4-айдин башлап иҗра қиливатқан бу сияситиниң ахирқи басқучиға, йәни уйғурларни мәҗбурий әмгәкчиләргә айландуруш басқучиға йетип кәлгән. Уйғурлар һазир түркүм-түркүмләп уйғур елиниң ичи вә сиртидики завутларда мәҗбурий әмгәкчиләргә айландурулуватқан болуп, лагерлардин қоюветилгәнләрму удулла мәҗбурий әмгәккә тутулған. Уйғур районлуқ даириләр мәҗбурий әмгәкни «ишқа орунлаштуруп намратлиқтин қутулдуруш» дегән нам астида әп бериватқан болуп, уларниң мутләқ көп қисми тоқумичилиқ санаитини асас қилған завутларда әмгәккә селинмақтикән. Адриян зенизниң ейтишичә, уйғур аптоном районлуқ һөкүмәт 2023-йилиғичә 1 милйон ишчини мушу саһәдә хизмәткә орунлаштуруш нишанини ишқа ашуридиғанлиқини җакарлиған.

Адриян зензниң дейишичә, хитай һөкүмитиниң мәқсити уйғур елини әмгәкчи базисиға айландуруш икән. Чүнки уйғур ишчилар интайин әрзан болуш билән биргә бу арқилиқ нопусни мутләқ контрол қилғили болидикән. Хитай һөкүмитиниң тәлипи бойичә һәрбир аз санлиқ милләт әзаси әгәр у яшанған яки мәктәпкә баридиған оқуғучи болмисила чоқум дөләт тәрипидин бәлгиләп берилгән орунда ишлиши керәккән. Һазир һечқандақ уйғурниң өзи халиған ишни қилиш һоқуқи йоқкән.

Адриян зенизниң билдүрүшичә, мәҗбурий әмгәккә селиниватқан ишчилар бир болса лагерлардин, бир болса йеза-қишлақлардики әмгәк йешидики кишиләрдин тәминлиниватқан болуп, буларниң бир қисми ичкири өлкиләрдики завутларға әвәтилсә, йәнә бир қисми уйғур елиниң ичидә ишқа селинидикән. Адриян зенз «мәҗбурий әмгәкниң яндаш нишани болса аилиләрни айриветиш, әвладларни айриветиш» икән.

У сөзини «хитай һакимийити уйғурларни ассимилятсийә қилип йоқитиш үчүн лагерлар, узун муддәтлик контрол қилиш, йилтизини бузуш, аилини парчилаштин ибарәт истратегийәләрни йолға қоюватиду,» дәп хуласилиди.

Арқидин америкадики бирин мавр институтиниң профессори лорен хансен рестрепо ханим сөз қилди. Лорин ханим уйғур елидә елип барған тәтқиқат нәтиҗилиригә асасән хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан сиясәтлиридики өзгиришниң шәһәр пиланлаш қурулушиға қандақ тәсир көрсәткәнлики вә буниң уйғурлар һаятиға қандақ өзгиришләрни әп кәлгәнлики һәққидики издинишлирини тонуштуруп өтти. Лорин ханим өзиниң тәтқиқатлириға асасланғанда хитай һөкүмитиниң райондики сияситини «земин билән кимлик арисидики мунасивәтни үзүш» дәп изаһлашқа болидиғанлиқини билдүрди.

Лорин ханим тәтқиқатини уйғур елидә нопуси бир милйондин ашидиған үрүмчи вә қәшқәрдин ибарәт икки чоң шәһәргә мәркәзләштүргән болуп, униң қаришичә, юқириқи бу нишан бу икки чоң шәһәрниң шәһәр пиланлаш қурулушида рошән әкс әткән. Лорин ханимниң қаришичә, хитай һакимийитиниң дәсләпки йиллиридиму уйғурлар вә хитайлар бу шәһәрләрдә айрилип яшиған, әмма у вақитларда хитай һөкүмити шәһәрниң уйғур қатарлиқ мусулман нопуси орунлашқан қисми билән хитайлар орунлашқан қисимлириниң тәрәққият сүрити пәрқлиқ болсиму, әмма йәнила тәрәққий қилдуруп маңған. Бу йилларда шәһәр қурулушлирида уйғурларниң миллий алаһидилики гәвдиләнгән қурулушларниң селинишиға йол қоюлған. 2003-2004-Йиллири арисида үрүмчидә селинған чоң базар қурулуши буниң ярқин ипадилириниң бири икән. Бирақ хитай һөкүмити 2010-2015 йиллири арисида шәһәр пиланлаш сиясәтлирини түптин өзгәрткән. Улар 2010-йили шәһәр пиланлашқа аит әслидики бар пиланни пүтүнләй бикар қилип, йеңи пилан түзгән. Йеңи пилан бойичә үрүмчидә хитайлар җайлашқан районларни кеңәйтилгән, хитай нопусини көпәйтилгән, әксичә уйғурлар җайлашқан районларниң тәрәққияти тохтитилған. Охшаш мәзгилдә қәшқәр қатарлиқ уйғур елиниң җәнубий районлирида зор көләмлик қурулушлар елип берилған. Уйғур мәһәллилири саяһәт орунлириға өзгәртилип, уларниң қәдимий олтурақлишиш адәтлири бузуветилгән. Хитай нопуси көпәйтилгән, нәтиҗидә қәшқәр хитай өлкилиридики шәһәрләрдин пәрқсиз болуп қалған.

Лорин ханимниң қаришичә, бу мәзгилдә уйғур елидә елип берилған сиясәтләр базар капитализмиға пүтүнләй хилап болуп, у пәқәт хитай һакимийитиниң уйғурларни ассимилятсийә қилип йоқитиш нишаниғила хизмәт қилған. Иқтисадий тәрәққият сиясәтлири тохтитилған. Уйғурларниң иқтисадий тәрәққияти вә мәдәнийәт тәрәққияти чәкләнгән. Йәниму диққәт қозғайдиғини, хитай мәркизий һөкүмити шәһәр пиланлаш сиясәтлиридә йәрликниң шәһәр қурулушини пиланлайдиған орган вә шәхислиригиму ишәнмәй, уни биңтуәнниң қолиға тапшурған. Биңтуән бу мәзгилдә җәнубта зор көләмдә кеңәйгән. Бу мәзгилдики нурғун қурулушларму биваситә мәркизи һөкүмәтниң йолйоруқи билән елип берилип, нәтиҗидә уйғур елидә бугүнкидәк бир вәзийәт барлиққа кәлгән.

Лорин ханимниң юқириқи доклатидин кейин адовкат нурий түркәл сөз қилди. Нурий түркәл әпәнди юқириқи икки мутәхәссисләр оттуриға қойғандәк уйғурларниң бешиға келиватқан зулум шунчилик системилиқ вә еғир болушиға қаримай, хәлқара җәмийәтниң инкасиниң йетәрлик болмайватқанлиқини билдүрди. У хәлқара җәмийәтниң сүкүти нәтиҗисидә хитай һакимийитиниң техиму йүрәклинип, уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқ һәрикитини күчәйткәнликини, таҗсиман вирус түпәйлидин пүтүн дуняниң диққити бурулуп кәткән болғачқа буниңму хитай һакимийитигә уйғурларни йоқитишни тезлитидиған пурсәткә айландурулғанлиқини ейтти. Нурий түркәл сөзидә аилиләрни парчилаш, балиларни ата-анилиридин айриш, йилтизидин айриш һәрикәтлириниң уйғурларниң милләт бойичә мәвҗутлуқини сақлап қелишиға ғайәт зор зиян бериватқанлиқини, гәрчә хитай һөкүмитиниң уйғурларни милләт бойичә қирип йоқитиватқанлиқиға даир толуқ дәлил-испат болмисиму әмма бу сиясәтлириниңму охшашла хәтәрлик икәнликини вә һәтта униң ақивитиниң йәниму еғирлиқини тәкитлиди. У хәлқара җамаәтниң хитайниң уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селиш, лагерларға солаш вә йилтизидин айриштәк сиясәтлиригә қарши ортақ һәрикәткә өтүшиниң һазирқи вәзийәтниң җиддий тәқәззаси, дәп әскәртти.

Доклаттин кейинки соал-җаваб қисмидиму нурғун тиңшиғучилар хитай һакимийитиниң уйғур елидә йолға қоюватқан сиясәтлири вә униңға тақабил турушниң йоллири һәққидә юқириқи мутәхәссисләрдин көпләп соалларни сориди. Мутәхәссисләр бирдәк уйғур елидә давам қиливатқан зулумниң пәрәз қилинғандин нәччә һәссә еғирлиқи вә буниңға қарши дәрһал тәдбир елиниши вә буниң инсанийәтниң мәҗбурийити икәнликини тәкитләшти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт