"Uyghurlargha 3 ay ichide türk puqraliqi bérish qanun layihesi" türkiye parlaméntigha sunuldi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021-04-19
Share
"Iyi" partiyesidin bolghan parlamént ezasi arslan qabuqchu'oghlu ependi Uyghurlarni 3 ay ichide türk wetendashliqigha qobul qilish toghrisidiki türkiye parlaméntigha sun'ghan qanun layihesini. 2021-Yili aprél.
RFA/Erkin Tarim

"Iyi" partiyesidin bolghan parlamént ezasi arslan qabuqchu'oghlu ependi Uyghurlarni 3 ay ichide türk wetendashliqigha qobul qilish toghrisidiki bir qanun layihesini türkiye parlaméntigha sundi.

Parlamént ezasi arslan qabuqchu'oghlu sun'ghan iltimasta mezkur qanun layihesini sunushtiki seweblirini chüshendürüp ötken. Iltimasta Uyghurlarning 1933- we 1944-yillirida ikki qétim musteqil dölet qurghanliqini, 1949-yili komunist xitay sherqiy türkistanni bésiwalghandin kéyin Uyghurlargha qarita izchil halda assimilatsiye siyasiti élip bériwatqanliqini, buningdin xitayning meqsitining Uyghurlarni yoq qilish ikenlikini chüshinip yetkili bolidighanliqini tekitligen. U iltimasida yene kishilik hoquqini közitish teshkilatining Uyghurlar toghrisida élan qilghan doklati toghrisida melumat bérip, mundaq dep yazghan: "Kishilik hoquqini közitish teshkilati teripidin 2013-yili élan qilin'ghan doklatta xitayning Uyghur rayonida keng kölemde milliy kemsitish, diniy étiqadni cheklesh, shundaqla Uyghur medeniyitini, Uyghurlarning milliy kimlikini yoq qilish siyasiti élip bériwatqanliqini otturigha qoyghan idi. 2021-Yiligha kelgende amérika, kanada we gollandiye qatarliq döletler xitayning Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq élip bériwatqanliqini békitti. Bundaq bir peytte türkiyede turuwatqan Uyghurlar xatirjem yashishi kérek."

Türkiye puqraliqqa qobul qilish qanunigha 2019-yili tüzitish kirgüzgen bolup, bu qanun boyiche wetendashliqni iltimas qilghuchilar türkiye puqraliqini élish üchün türkiyede uda 5 yil iqamet bilen turushi shert. Emma "Iyi" partiyesidin bolghan parlamént ezasi arslan qabuqchu'oghlu ependi türkiye parlaméntigha sun'ghan qanun layiheside munularni tekitligen: "Türkiyede panahlan'ghuchi salahiyitide turuwatqan, türkiyening dölet bixeterlikige xewp élip kelmeydighan Uyghurlar türkiye ichkiy ishlar ministirliqigha iltimas sun'ghan teqdirde, 3 ay ichide türkiye puqraliqigha qobul qilinishi kérek."

Bu qanun layihesi türkiye parlaméntida muzakirige qoyulsa maqulluqtin ötermu? bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan "Iyi" partiyesining parlamént ezasi, asasiy qanun komitétining ezasi feridun baxshi ependi öktichi partiyelerdin bolghan parlamént ezalirining sanining az ikenlikini, parlaméntta muzakirige qoyulghan teqdirdimu maqulluqtin ötüsh éhtimalining töwen ikenlikini eskertip ötti. U mundaq dédi: "Xudayim buyrisa, maqulluqtin öter. Lékin buning ihtimalliqi bek töwen. Chünki parlaméntta hazirqi hökümetning we hökümetni qollaydighan parlamént ezalirining sani köp bolghachqa, maqulluqtin ötmeydu. Emma bu arqiliq sherqiy türkistan mesilisi parlaméntta küntertipke kélidu. Bu jehettin paydiliq dep oylaymen."

Türkiyediki sherqiy türkistan ammiwiy teshkilatliri uzundin buyan iqamet bilen türkiyede turuwatqan Uyghurlarni türkiye puqraliqigha qobul qilishni telep qilip kelgen bolsimu, emma hazirgha qeder yene 20 ming etrapidiki Uyghur téxighiche türk puqraliqini alalmighan. Parlamént ezasi arslan qabuqchu'oghlu ependi bularni nezerde tutqan halda wetendashliqqa ötüshni xalighan Uyghurlarni 3 ay ichide puqraliqqa qobul qilish toghrisidiki qanun layihesini sun'ghan. Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan büyük birlik partiyesining re'isi, parlamént ezasi mustafa destichi ependi bu qanun layihesi maqullanmighan teqdirdimu, Uyghurlargha derhal türk puqraliqi bérilishi kéreklikini bayan qilip, mundaq dédi: "Menche, türkiye héch kéchiktürmestin hazirghiche türkiye puqraliqi alalmighan 20 ming etrapida Uyghurni türk puqraliqigha qobul qilish kérek. Menche qobul qilidu. 20 Ming adem türkiye üchün héchnéme emes, bu az san hésablinidu. Buning üchün ayrim qanun maqullashning kériki yoq, chünki türkiye Uyghurlarning ikkinchi wetini hésablinidu."

Sherqiy türkistan wexpisining sabiq re'isi hamutxan göktürk ependi eger bu layihe parlaméntta maqulluqtin ötken teqdirde, buning Uyghurlar üchünmu hem türkiye üchünmu paydiliq bolidighanliqini tekitlidi.

Xitay dawamliq halda türkiyege bezi Uyghurlarning tizimlikini tapshurup, türkiyening qayturup bérishini telep qilmaqta. Hamutxan göktürk ependi eger türkiye bu qanun layihesini maqullisa, xitayning türkiyedin bundaq teleplerni qilalmaydighanliqini otturigha qoydi.

Hazir türkiye parlaméntida jem'iy 584 parlamént ezasi bar bolup, bularning ichide hökümetni qollaydighan parlamént ezalirining sani jem'iy 337 neper, öktichi partiyelerdin bolghan parlamént ezalirining sani 247 neper bolup, mezkur qanun layihesini eger öktichi partiyelerdin bolghan parlamént ezalirining hemmisi qollighan teqdirdimu, maqulluqtin ötüshi qiyin iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet