Xitay, Uyghur mesilisi tüpeylidin türkiyege waksina sétip bermidimu?

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021-05-14
Share
Xitay, Uyghur mesilisi tüpeylidin türkiyege waksina sétip bermidimu? Türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan xitayda ishlen'gen COVID-19 waksinisini saldurmaqta.
Reuters

5-May küni türkiye sehiye ministiri fehrattin koja ependi xitayning türkiyege waksina teminlesh jeryani toghrisida bayanat élan qilip mundaq dégenidi: "Bügün >xitaydin kélidighan waksina qeyerde?< dep sorighan kishiler, tünügün xitay bilen otturimizdiki nazuk mesililerni kochilash arqiliq munasiwitimizni buzushqa tirishiwatatti. Muweppeqiyet qazandi dep éytalmaymen, lékin munasiwitimizni zeximlendürgenliki éniq".

Mezkur bayanat türkiyede talash-tartish peyda qilghan bolup, siyaset analizchiliri teripidin türkiye bilen xitay otturisida melum ixtilap körülgenlikining ispati dep qaralmaqta we kishilerning kallisida so'al peyda qilmaqta. Bu so'algha jawab tépish üchün tonulghan zhurnalist, sabiq jumhuriyet xelq partiyesi parlamént ezasi mustafa balbay ependim 12-may küni xitay elchixanisining bayanatchisi chéng wéyxu'a bilen élip barghan söhbitini asas qilip turup yazghan obzori élan qilindi.

Türkiyediki eng kona, nopuzluq gézitlerdin biri bolghan "Jumhuriyet" gézitide élan qilin'ghan "Xitay elchixanisi bilen waksina we Uyghur toghrisida élip bérilghan söhbet" mawzuluq obzorida xitay elchixanisining bayanatchisi chéng wéyxu'a bilen xitay waksinisi we Uyghur diyarida yüz bergen weqeler toghrisida élip barghan söhbitining asasiy mezmunigha orun bergen.
Mustafa balbay obzorida chéng wéyxu'aning xitay waksinisining türkiyege waqtida yollanmighanliqining sewebi toghrisida mundaq jawab bergenlikini yazghan: "40 Döletke waksina sétiwatimiz, türkiyege hazirgha qeder 26 milyon waksina sattuq, aprél éyidin tartip dölitimiz ichide 300 milyon kishini emleshke bashlighanliqimiz üchün türkiyege import qilishni toxtatqaniduq. Buning Uyghur mesilisi bilen héchqandaq alaqisi yoq".

Tonulghan zhurnalist mustafa balbay ependi xitay elchixanisining bayanatchisi chéng wéyxu'adin dunyaning kün tertipidiki Uyghur irqiy qirghinchiliqi, Uyghurlargha élip bériliwatqan bésim siyasiti toghrisida so'al sorighanliqini, uninggha chéng wéyxu'aning mundaq jawab bergenlikini yazghan: "Uyghur rayoni türkiyedin ikki hesse chongluqta bolup, xitayning eng chong rayonliridin biri. U, yerde 1990-yilidin 2017-yilighiche ming etrapida térrorluq hujumi yüz berdi. Bularning aldini élish tedbir élip bériwatimiz".

Mustafa balbay ependi obzorida peqetla xitayning köz qarishinila otturigha qoyghan bolup, Uyghurlar we démokratiyelik döletler ilgiri sürüwatqanlarning hemmisini inkar qilghan. Mustafa balbay ependi obzorida özining buninggha bolghan köz qarishini bayan qilmighan. Lékin mustafa balbay ependi téléwiziyelerdiki siyaset analiz programmilirida türkiye hökümitini Uyghurlargha ige chiqmasliq bilen eyiblep kelgen kishilerdin biridur.

Ötken yilidin tartip türkiyediki öktichi partiyeler Uyghur mesilisini dawamliq kün tertipke élip kélip, türkiye hökümitige qarita türkiye xelqining bésimini peyda qilghanidi. Bezi mutexessisler ilgiri sürgendek Uyghur mesilidin tüpeyli xitay türkiyege waksina bérishni kéchiktürdimu? yaki xitay elchixanisi dégendek, xitayning wediside turmasliqining Uyghur mesilisi bilen munasiwiti yoqmu? aldimizdiki künlerde xitay waksinini Uyghurlar toghrisida türkiyege bésim ishlitish üchün kozir qilip ishlitemdu? bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan istanbul uniwérsitéti tarix kespi oqutquchisi ömer qul ependi mundaq dédi: "Xitay elchixanisi türkiye bilen bolghan munasiwitide chataq yoq dégen bolsimu, buningdin türkiyede sherqiy türkistan mesilisining küntertipke kélishidin xitayning bi'aram bolghanliqini, sherqiy türkistan mesiliside türkiyedin bezi nersilerni telep qilghanliqini chüshiniwalghili bolidu. Türkiye hökümiti öktichi partiyeler we ammining bésimi bilen xitay rehberliri bilen bolghan uchrishishlarda sherqiy türkistanda meydan'gha kéliwatqan kishilik hoquq depsendichilikini otturigha qoyushqa mejbur qalghandek turidu. Eger bu mesilide jama'et pikri kücheyse türkiye hökümiti sherqiy türkistan mesiliside bir nersilerni qilishqa mejbur qalidu".

Enqerediki Uyghur tetqiqat instituti mudiri, istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem ependi xitayning 50 milyon waksina bérimen dep 26 milyonni bergendin kéyin qalghanlirni bermeslikide ikki seweb barliqini ilgiri sürdi.

U, Uyghur mesilisining xelq'aralishishigha egiship, mezkur mesilining türkiye bilen xitay otturisidiki munasiwetke tesir körsitishke bashlighanliqini bayan qildi. 

Bezi mutexessisler bundin kéyin zor miqdarda waksina ishlep chiqiriwatqan döletlerning dunya siyasitige tesir körsitidighanliqini, waksinini bashqa döletler bilen bolghan munasiwitide kozir qilip paydilinidighanliqini ilgiri sürmekte. Istanbuldiki ibni xaldun uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler kespi doktoranti mewlan tengriqut ependi xitayning sherqiy türkistan mesilisini basturushta bashqa döletler bilen bolghan munasiwette, bolupmu türkiye bilen bolghan munasiwette kozir qilip paydilinidighanliqini ilgiri sürdi.

Türkiye xitay bilen 4-ayning axirighiche 50 milyon adet sinowak waksinisi élish toghrisida kélishim tüzgen bolsimu hazirgha qeder 26 milyon etrapida waksina sétip bergen. Türkiye sehiye ministiri qalghanlirining bundin kéyinmu import qilidighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet