Yawro-asya kishilik hoquq teshkilatliri munbiri türkiy jumhuriyetlirini Uyghurlargha ige chiqishqa chaqirdi

Yawro-asiya kishilik hoquq teshkilatliri munbiri her qaysi döletlerning we dunya jama'etchilikining diqqitini tartish, shundaqla türkiy jumhuriyetlirining hökümetlirini Uyghurlargha ige chiqishqa chaqirish üchün 15-awghust küni “Sherqiy türkistan heqqide uqturush” témisida metbu'at bayanati élan qilghan.

Mezkur munberning bash katipi abdullah buksur ependining imzasi bilen élan qilin'ghan bayanatta, kishilerning erkin yashash üchün kishilik hoquqini ortaq qimmet qarash dep qobul qilghanliqini ilgiri sürgen. Bayanatta xitay hökümitining xitay millitidin bolmighanlarni, bolupmu étnik we diniy jehettin özige oxshimaydighan sherqiy türkistandiki türkiy xelqlerni özige tehdit dep qarap yoq qilishqa urunuwatqanliqini qattiq eyibligen.

“Sherqiy türkistan heqqide uqturush” mawzuluq bayanatta xitayning bu qilmishlirigha süküt qilip turghan dölet we shexislerning xitay sadir qiliwatqan bu jinayetke shérik bolidighanliqini bayan qilip, mundaq déyilgen: “Xitay döliti Uyghurlarni 24 sa'et közetmekte. Uyghurlarning öylirige xitaylarni yerleshtürüsh arqiliq Uyghurlarning barliq pa'aliyetlirini közitish bilen birlikte, ularning ar-nomusi we ippitige chéqilmaqta. Xitay hökümiti milyonlighan xitayni sherqiy türkistan'gha yerleshtürüsh bilen birlikte, Uyghur yashlirini xitayning ichkiri ölkilirige yötkesh arqiliq sherqiy türkistanning nopus qurulmisini özgertmekte. Xitayning Uyghurlarni yoq qilish siyasitige qarita sükütte turghan dölet we shexisler, bu irqiy qirghinchiliqqa shérik bolghan bolidu.”

15-Awghust küni yawro-asiya kishilik hoquq munbiri élan qilghan bayanatta, xitay hökümitining Uyghurlarning yashash hoquqinimu qolidin tartiwalghanliqini bayan qilip mundaq, dep yazghan: “Bügün sherqiy türkistanning weziyiti intayin éghir. Uyghurlarning yashash heqqi, diniy erkinliki, pikir erkinliki tartiwélin'ghan. Xitay millitidin bolmighan xelqler, bolupmu Uyghurlar tehdit dep qarilip jazalanmaqta. Qisqisi, sherqiy türkistanda insanlarning kishilik hoquqi éghir depsendichilikke uchrimaqta. Bügün sherqiy türkistan mesilisi insanliq mesilisige aylandi. Kishilik hoquq doklatlirigha asaslan'ghanda, sherqiy türkistanda 2 milyondek adem jaza lagérigha solan'ghan. Biz yawro-asiya kishilik hoquq teshkilatliri munbiri bolush süpitimiz bilen xitayni bu jaza lagérlirini derhal taqashqa, bigunah kishilerni derhal qoyup bérishke chaqirimiz.”

Yawro-asiya kishilik hoquq teshkilatliri munbiri élan qilghan bu bayanatta yene birleshken döletler teshkilati, démokratiye bilen bashquruluwatqan eller we bashqa döletlerning xitayning bu irqiy qirghinchiliq siyasitige qarita téximu aktip pozitsiye bildürüshke, xitayning wehime peyda qiliwatqan bu siyasitige qarita konkrét chare-tedbir qollinishi kérekliki tekitlen'gen.

Biz bu bayanat toghrisida téximu tepsiliy melumat igilesh üchün yawo-asya kishilik hoquq teshkilatliri munbirining bash katipi abdullah buksur ependi bilen téléfon söhbiti élip barduq.

Mundaq dédi: “Bizning bu bayanatni élan qilishimizdiki meqsitimiz, sherqiy türkistan mesilisi hazir türkiyening küntertipige toghra élip kélinmeywatidu. Shunga biz kishilik hoquq teshkilatliri munbiri toghra melumatlarni téximu köp xelq ammisigha chüshendürüsh, bolupmu musteqil türkiy jumhuriyetliri jama'etchilikigimu anglitish üchün munbirimizge eza köp sandiki teshkilatlar birlikte bu bayanatni élan qilduq, biz bu arqiliq türkiy jumhuriyetlirining hökümetlirinimu heriketke keltürüshke tirishimiz.”

Abdullah buksur ependi yene mundaq dédi: “Türkiyediki bezi kishiler we ‛axbarat wasitiliri‚ türkiye bilen xitay otturisidiki munasiwet bek yaxshi, buninggha dexli yetküzmeslikimiz kérek, dégen teshwiqatni qiliwatidu. Bu toghra emes. Biz buning toghra emeslikini, türkiye-xitay otturisidiki tijariy munasiwette tengpungsizliq barliqini, türkiyening ziyan tartip kéliwatqanliqini, tijariy munasiwetni dep irqiy qirghinchiliqqa köz yumghili bolmaydighanliqini otturigha qoyushqa tirishiwatimiz. Biz sherqiy türkistan mesilisini türkiye jama'etchilikige we türkiy jumhuriyetlerge anglitish arqiliq türkiy jumhuriyetlirining hökümetlirinimu heriketke keltürüshke tirishiwatimiz.”

Sherqiy türkistan teshkilatlar birlikining re'isi hidayetullah oghuzxan ependimu ziyaritimizni qobul qilip, türkiyede we türk dunyasida pa'aliyet élip bériwatqan her sahediki teshkilatlarning bu xildiki bayanatlarni élan qilishining ehmiyitining zor ikenlikini otturigha qoydi.

Yawro-asiya kishilik hoquqi teshkilatlar munbirige türkiye bilen türkiy jumhuriyetliride pa'aliyet élip bériwatqan 12 teshkilat eza bolup, 2000-yilidin tartip pa'aliyet élip barmaqta.