Türkiyediki saylam netijisi Uyghur dewasigha qandaq tesir körsiter?

• Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
  2019-04-03

3-Ayning 31-küni türkiyede ötküzülgen saylamda sheher, rayon, nahiye, kent we yéza bashliqlirini saylap chiqildi.

Türkiyede istanbul, enqere, izmir qatarliq 3 chong sheherni öz ichige alghan 81 wilayet   bar.

2015- Yili 9- ayning 14- künidiki istatéstikidin qarighanda , türkiyede aktip pa'aliyet élip bériwatqan 100 siyasiy partiye  bar bolup, bulardin bashqa   yéngi qurulghan iyi partiyesini hésablisaq hazir  101 partiye  bolidu.  Bu partiyelerdin 12 partiye bu qétimqi saylamgha qatnashqan. Bulardin bashqa yene peqet istanbuldila héchqandaq partiyege tewe bolmighan 24 musteqil namzatmu qatnashqan.

Bu saylamda bélet tashlaydighan kishilerning sani 57 milyon 93 ming 410 kishi bolup, bular  30 chong sheher, 51  kichik sheher, 922 nahiye we 386 rayon'gha qoyulghan 194 ming 678 sanduqqa bélet tashlap, türkiyediki herqaysi sheher, wilayet,    nahiye, rayon,  yézalarni 5 yil bashquridighan jem'iy 1389 namzatni saylap chiqti. Xelqning saylamgha qatnishish nisbiti yüzde 83.9% Boldi.

Bu qétimqi saylamning teyyarliq xizmiti bir yil burun bashlan'ghan bolup, 2018- yili 2- ayning 20- küni türkiyening hakimiyet béshidiki “Adalet we tereqqiyat partiyesi”  bilen milletchi heriket partiyesi ittipaqdashliq qurdi.  Bular shuningdin kéyin “Jumhuriyet  ittipaqi” dep ataldi. Kéyin “Jumhuriyet xelq partiyesi”, “Iyi partiyes” , “Sa'adet partiyesi” , xelqning démokratik partiyesi”  qatarliq 4 partiye, 2018- yili 5- ayning 5- küni jumhuriyet  ittipaqigha qarshi ittipaqlashti. Bu partiyeler ittipaqi “Milliyet ittipaqi (xelq ittipaqi)” dep ataldi.

Saylamning gheyriy resmiy netijisidin qarighanda adalet we tereqqiyat partiyesi yene ghelibe qildi. Bu, adalet we tereqqiyat partiyesi qurulghandin kéyin 16 yil ichide qatnashqan 13- qétimliq saylam bolup, adalet we tereqqiyat partiyesi bu saylamlarning hemmiside ghelibe qildi.

3-Ayning 31-küni türkiyede ötküzülgen saylamda sheher, rayon, nahiye, kent we yéza bashliqliri saylap chiqildi. Saylamda hakimiyet béshidiki adalet we tereqqiyat partiyesi sheher, wilayet we rayonlarning köpide  utup chiqqan bolsimu, türkiye nopusining köpini teshkil qilghan istanbul, enqere, antalya,  adana we mersin qatarliq chong sheherler öktichi partiyelerdin biri bolghan jumhuriyet xelq partiyesining qoligha ötti. Buni qandaq chüshinishimiz kérek? enqerediki istratégiyelik chüshenchiler instituti mutexessisi doktor erkin ekrem ependi bu saylamning sheher we kent bashliqlirini saylash saylimi ikenlikini, buning 4 yérim yildin kéyin omumiy saylamgha tesir körsitidighanliqini bayan qildi.  

Xitay metbu'atliri, hakimiyet béshidiki rejep tayyip edoghanning saylamda ghelibe qilghanliqini,  lékin  chong sheherlerde utturghanliqini ilgiri sürmekte.  Doktor erkin ekrem ependi 2-ayning béshidin tartip xitay bilen hazirqi hökümetning munasiwitining yiriklishishke bashlighanliqini, xitayning yéngi saylan'ghan sheher bashliqliri bilen bolghan munasiwitini tereqqiy qildurush arqiliq shu sheherde pa'aliyet élip bériwatqan Uyghur teshkilatlirining pa'aliyetlirini tosushqa tirishidighanliqini éytti.

Doktor erkin ekremning qarishiche, sheher we kentlerning bashliqliqigha saylan'ghan namzatlarning köpi ongchi partiyelerdin bolup, sherqiy türkistan ammiwi teshkilatliri ular bilen bolghan alaqisini kücheytse,  baghche we kochilargha meshhur Uyghur shexslirining we tarixiy sheherlerning isimlirini qoyghili bolidu.

Saylam toghrisidiki ziyaritimizni qobul qilghan istanbulda pa'aliyet élip bériwatqan sherqiy türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyiti re'isi hidayetullah oghuzxan ependi gerche chong sheherlerde solchi partiye körsetken namzatlar utup chiqqan bolsimu, enqere we istanbulgha oxshash chong sheherlerning sheher bashliqi bolup saylan'ghan kishilerning milletchi idiyediki we  Uyghur mesilisini yaxshi bilidighan kishiler ikenlikini bayan qildi.

Izmirdiki ege uniwérsitéti oqutquchisi, proféssor alimjan inayet ependi bu saylamning Uyghur dewasigha selbiy tesir körsetmeydighanliqini tekitlidi.

Türkiyediki saylamgha bezi partiyeler naraziliq bildürgen bolghachqa bezi rayonlarda awaz bérish béletliri qayta sanalmaqta. Saylam netijisining 2-3 kün ichide resmiy jakarlinidighanliqi bildürüldi.     
Türkiyede, tarixta tunji qétim bir wilayette kommunistik partiye ghelibe qilghan.