Istanbul uniwérsitéti mudiri: “Türkiye-xitay munasiwetliride Uyghurlar tosalghu emes, belki bir pursettur”

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2021.12.06
Istanbul uniwérsitéti mudiri: “Türkiye-xitay munasiwetliride Uyghurlar tosalghu emes, belki bir pursettur” Istanbul uniwérsitétida ötküzülgen “Türkiye-xitay munasiwetliri” témisidiki ilmiy muhakime yighinidin körünüsh. 2021-Yili 4-dékabir, türkiye.
RFA/Arslan

4-Dékabir shenbe küni istanbul uniwérsitétida “Türkiye-xitay munasiwetliri” dégen témida ilmiy muhakime yighini ötküzüldi.

Bu yighinni istanbul uniwérsitéti, Uyghur akadémiyesi, yildiz téxnika uniwérsitéti, türk dunyasi wexpi, milletperwer ülküji akadémiklar birliki qatarliq aliy mektep, teshkilat we organlar birlikte uyushturdi.

Yighinda aldi bilen Uyghur akadémiyesining re'isi doktor perhat qurban tengritaghli échilish sözi sözlidi. Andin kéyin “Ilham toxti guruppsi” ning bashliqki enwerjan söz qilip, ilham toxti we uning pa'aliyetlirini tonushturup ötti. Yighinda yene türk dunyasi wexpi re'is wekili we istanbul uniwérsitétining mudiri, proféssor doktor mexmut aq ependimu söz qildi.

Istanbul uniwérsitétining mudiri proféssor mexmut aq ependi söz qilip mundaq dédi: “Dunyaning her qaysi jaylirigha tarqalghan türklerning mewjutluqi eslide türkiye jumhuriyiti döliti üchün bir pursettur. Nurghun bextsizliklerni béshidin ötküzgen Uyghur türklirimizning azab-oqibetliri hemmimizning yürikini daghlidi we achchiq bir tarixiy eslime bolup qaldi. Ularning dewasi bizning dewayimizdur, ular tarixning bizge qaldurup ketken amaniti, shundaqla qan-qérindashlirimizdur. Shuning üchün Uyghur türklirining bashqa qan-qérindashlirimizgha oxshashla özliri yashawatqan tupraqlarda bixeter yashishi we hayatini dawamlashturushi, bizning eng chong arzuyimizdur.”

Proféssor mexmut aq ependi sözide yene türkiye bilen xitay otturisidiki munasiwetlerde Uyghurlarning tosalghu emes, belki bir purset ikenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: “Türkiye-xitay munasiwetliri uzun tarixqa ige bir munasiwettur. Ötmüshtin hazirghiche dölitimiz xitay bilen bolghan munasiwetlirini oxshimighan sahelerde tereqqiy qilduruwatidu. Bu munasiwetlerni téximu yuqiri pellige kötürüshte Uyghur türkliri tosalghu bolmastin, eslide bir pursettur. Téximu toghrisi, buni bir pursetke aylandurush hemmimizning mes'uliyitidur. Biz bir akadémik organ bolush süpitimiz bilen bu mes'uliyetni ada qilish üchün biz qilishqa tégishlik bolghan wezipilirimizni tiz pursette qet'iy irade bilen ada qilidighanliqimizni bildürüshni xalaymen.”

Yighinning kéyinki bölümliride ilmiy xadimlar özlirining ilmiy maqalilirini teqdim qildi.

Proféssor doktor mehmet akif oqurning riyasetchilikide dawamlashqan yighinning kéyinki bölümide, proféssor doktor hesen köni “Türkiyening xitay siyasiti” dégen témida doklat berdi. U doklatida Uyghurlarning türkiye-xitay munasiwetliride köwrüklük rol oynaydighanliqini, türkiyeningmu buni ümid qiliédighanliqini ilgiri sürdi.

Yighinda “Xitayning ‛bir belwagh bir yol‚ pilanining türk dunyasigha körsetken tesiri” dégen témida söz qilghan ezerbeyjanliq tetqiqatchi wusal hesenzade mundaq dédi: “Türk dunyasi bilen xitayning küch tengpungluqini sélishturghanda, türk dunyasining xitaygha qarshi turalighudek bir küch tengpungluqi yoq, biraq türk dunyasi jughrapiyelik ewzellikini yaxshi qollinish kéreklikini tekitleymen. Chünki ottura liniye bolmay turup, xitayning ‛bir belwagh bir yol‚ pilanining emelge ashmaydighanliqi bir heqiqet. Xususen qazaqistandiki yash ewlatlar arisida xitay haman bir küni sherqiy türkistandiki qilmishlirini gherbiy türkistan'ghimu kéngeytidu, ddeydighan bir endishe otturigha chiqiwatidu. Shu wejidin qazaqistandiki yashlar arisida yawropa terepke köchüsh köpiyiwatidu, qazaqistanning nopusida aziyish boluwatidu. Qazaqistan, özbékistan, türkmenistan qatarliq döletler xitayning ‛bir belwagh bir yol‚ pilanidiki ottura liniye bolushtin ibaret jughrapiye ewzellikini bir kozir süpitide xitay bilen élip baridighan kélishimlerde yaxshi qollinishi kérek. Eslide xitaygha qarita bu kozirni qollinish, meyli sherqiy türkistandiki qandashlirimiz üchün bolsun meyli türk dunyasining menpe'eti üchün bolsun, ijabiy rol oynaydu dep qaraymen.”

Wusal hesenzade sözide yene ottura asiyadiki döletlerning xitayning qerz diplomatiyesige duch kelgenlikini bildürüp mundaq dédi: “Hazir xitayning qerz diplomatiyesi mewjut. Qirghizistan hazir xeterlik ehwalgha duch keldi. Tajikistan bezi yerlirini xitaygha ötküzüp berdi, qirghizistanda xelq ammisi xitaygha bek öch bolup ketti, xitaylarning qirghizistanda peyda qilghan bezi mesililiri xelq ammisini qattiq ghezeplendürdi. Türkmenistan xitay bilen bolghan kélishimde ishchilarning yüzde 70 pirsentining türkmen ishchilardin terkib tépishi shertini qoydi, xitay buni qobul qildi.”

Wusal hesenzade sözide yéqinda qurulghan “Türk döletliri teshkilati” ning xitay bilen munasiwetlirirni tengpunglashturushining Uyghurlar üchünmu yaxshi bolidighanliqini bildürüp, mundaq dédi: “12-Noyabir küni qurulghan ‛türk döletliri teshkilati‚ ni nezerge alidighan bolsaq, uni xitaygha qarshi éhtiyatchan siyaset élip bérishimizgha yardemchi bolidu, dep oylaymen, türk dunyasi küchimizni birleshtürgen teqdirde, xitay bilen bolghan munasiwetlerni tengpunglashturghili bolidu dep qaraymen, shundaqla buning sherqiy türkistanliq qérindashlirimiz üchün paydiliq bolidighanliqini eskertip ötimen.”

Yighinda yene proféssor alimjan inayet “Türkiyening Uyghur siyasiti” dégen témida, doktor erkin ekrem “21-Esirdiki chong özgirish” dégen témida söz qildi.

Mezkur yighin heqqide ziyaritimizni qobul qilghan perhat qurban tengritaghli bu yighinni uyushturushtiki meqset we sewebler toghrisida toxtilip ötti. Doktor perhat qurban tengritaghli, yéqindin buyan türkiye-xitay munasiwetliride pikir-ixtilapi yüz bérip, weziyetning Uyghurlarning paydisigha qarap özgirishke bashlighanliqini, xelq'araliq bezi mesililerde, bolupmu süriye mesiliside türkiye bilen xitay otturisida pikir-ixtilapi peyda bolghanliqini, yene bir tereptin türkiye hökümiti xitay bilen élip bérilghan kélishimlerde kütken ümidlirini ishqa ashuralmighanliqining muhim seweb bolghanliqini tekitlep ötti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.