Хитайниң истанбулда турушлуқ сабиқ баш консулиниң йиғивелиш лагерлар тоғрисидики баянлири түркийәдә қайта рәддийәгә учриди

Истанбулдин ихтиярий мухбиримиз арслан тәйярлиди
2024.02.14
Kerem-Akturkoglu.jpg Түрк миллий путбол маһири, галатасарай кулубиниң капитани кәрәм актүркоғлу түркийә билән әрменийә путбол мусабиқисидә. 2023-Йили 25-март, әрменийә.
AP Photo/Hakob Berberyan

Буниңдин бәш йил илгири хитайниң уйғурларни лагерларға кәң көләмдә қамиши хәлқараниң әйиблишигә учрашқа башлиғанда, хитайниң истанбулдики сабиқ баш консоли сүй вей уйғур дияридики йиғивелиш лагерлири вә уйғурлар үстидин йүргүзүлүватқан зулум вә ассимилятсийә сияситини ақлап, түркийә ‏ демирөрән хәвәр агентлиқи (Demirören Haber Ajansı) да сөзлигән сөзидә, йиғивелиш лагерлирида меңә ююш елип бериливатқанлиқини, йәни радикал чүшәнчиниң тәсиригә учриған кишиләрниң нервисиниң кесәл икәнликини ипадилигән шуниңдәк “биз қурған мәктәпләрдә ихтиярий давалаш билән тәминләймиз” дегәниди. Гәрчә у, бу сөзләрни бир қанчә йил илгири баян қилған болсиму. Әмма йеқинда түрк миллий путбол маһири кәрәм актүркоғлуниң хәлқара иҗтимаий таратқуси x тә сүй вейниң бу видийолуқ сөзлирини қайтидин тарқитип инкас йезиши билән тәң түркийә иҗтимаий таратқулири вә башқа хәлқаралиқ таратқуларда қаттиқ тәнқидий инкаслар йезилди.

Түркийәниң дөләтлик путболчиси шундақла түркийәдики әң чоң путбол командиси болған галатасарай кулубиниң капитани кәрәм актүркоғлу, өзиниң 586 миң әгәшкүчиси болған X рәсмий һесаби арқилиқ хитайниң истанбулдики сабиқ баш консоли сүй вейниң ашу, “лагерға қамалғанларниң нервиси кесәл” дегән сөзини қайта тарқитип, униңға рәддийә қайтуруп: “кесәл болғини уларниң меңилири әмәс бәлки әсли кесәллик инсанларни аилилиридин мәҗбурий узақлаштуруп йиғивелиш лагерлириға сулап қойған қирғинчилиқ зеһнийти” , дәп тәнқид қилди.

Кәрәм актүркоғлу X арқилиқ һәмбәһирлигән язмисида “уйғур қирғинчилиқи” дегән аталғуни язмиси билән бирликтә һәмбәһирлиди.

 Кәрәм актүркоғлуниң мәзкур баянлири түркийәниң “йеңи шафак” (Yeni Şafak) гезитиниң 11‏-феврал күнидики санида “кәрәм актүркоғлу шәрқий түркистанниң авази болди-хитай дипломатқа тарихи җаваб” , дегән темида елан қилинди.

Биз бу һәқтә пикир-қарашлирини елиш үчүн мәркизи истанбулдики дуня уйғур қурултийи вәхписи рәиси абдурешит абдулһәмид әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ.

Абдурешит абдулһәмит әпәнди, бу һәқтә тохтилип мундақ деди: “хитайниң бу баянлирини чәтәлләрдики шәрқий түркистан тәшкилатлириниң елип барған паалийәтлири, күрәшлири вә пидакарлиқиниң нәтиҗисидә хитайниң буниңға чүшәнчә бериш мәҗбурийитидә қалғанлиқиниң бир ипадиси дейишкә болиду, чүнки, явропа иттипақи, америка, канада, японийә, австралийә, әнглийә, түркийә қатарлиқ дөләтләрдә нурғун тәтқиқатчилар тәтқиқат елип барди, парламентларда қанунлар қобул қилинди, әнглийәдики мустәқил уйғур сот коллегийәсидә хитайниң шәрқий түркистанда ирқий қирғинчилиқ елип бериватқанлиқи вә инсанийәткә қарши җинайәт садир қиливатқанлиқи һөкүм қилинди. Мушундақ шараитлар хитайни сиясий, иқтисадий вә дипломатийә җәһәттә қиставатқан бир вәзийәт оттуриға чиқти. Бу вәзийәттә хитай өзиниң җинайитини ақлаш үчүн мушундақ баянатларни берип шәрқий түркистанда елип бериватқан қилмишлирини пәқәт дини радикаллиқ вә яки бөлгүнчилик дейиш арқилиқ өзини ақлаш мәҗбурийитидә қалғанлиқини көрүвалалаймиз, униңдин башқа йеқиндин буян оттуриға чиқиватқан хитай маллириға байқут қилиш вә ембаргониң тәсири болуватқанлиқини көрүвалалаймиз, хуласә қилип ейтқанда, хитайниң шәрқий түркистан мәсилисидә өзини ақлиялмайдиған бир йолға гириптар болғанлиқини көримиз, шуниңдәк хитайниң өзиниң җинайитини етирап қилип, хаталиқини түзитип, у йәрдә адаләтсиз һалда түрмиләрдә, лагерларда йетиватқан инсанларни қоюп берип улардин хәлқараниң алдида кәчүрүм сораш, шәрқий түркистан хәлқиниң өзлириниң һәқ-һоқуқлирини өзлиригә тапшуруп бериш вә хәлқниң һөр-әркин яшаш һоқуқини тонуштин ибарәт йолға маңмай туруп өзиниң җинайитини ақлиялмайдиғанлиқини ейталаймиз”.

Биз йәнә пикир қарашлирини елиш үчүн мәркизи америкадики уйғур тәтқиқат мәркизиниң мудири абдулһаким идрис билән сөһбәт елип бардуқ, абдулһаким идрис әпәнди, бу һәқтә тохтилип мундақ деди: “хитайниң шәрқий түркистанда йиғивелиш лагерлири қурғанлиқи вә уйғурларниң дини етиқади вә миллий мәдәнийитини кесәллик дәп қарап уларни йоқитиш сиясити йүргүзгәнлики бир әмәлийәт, буни хитай тәрәп һәр қанчә қилсиму инкар қилалмайду”.

Түркийә “ийи” партийәсиниң муавин рәиси шундақла парламент әзаси пирофессор куршад зорлу әпәнди, 229 миң әгәшкүчиси болған X рәсмий һесаби арқилиқ хитайниң истанбулдики сабиқ баш консули сүй вейниң сөзлиригә рәддийә қайтуруп мундақ дегән: “хитайниң истанбулдики сабиқ баш консоли сүй вейни, шәрқий түркистан вә уйғур түрклири тоғрисидики қобул қилишқа болмайдиған сөзлири сәвәбидин әйибләймән. Нәччә йилдин буян шәрқий түркистанда пиланлиқ һалда давам қиливатқан ассимилятсийә, мәйли миллий җәһәттин болсун мәйли мәдәнийәт җәһәттин болсун уйғур түрклирини йоқитишни мәқсәт қиливатиду. Хәлқара саһәдә испатланған бу һәқиқәтләр очуқ турсиму хитай баш консулиниң мәсулийәтсизлик билән бәргән баянлири дипломатик мунасивәтләрниму сәлбий җәһәттин тәсиргә учратмақта. Биз ийи партийәси бөлүш сүпитимиз билән қанун вә адаләттин йирақ бу позитсийәгә қарши һәр вақит шәрқий түркистанниң йенида туримиз вә уларниң һәқ-һоқуқлирини қоғдашни давамлаштуримиз”.

x Иҗтимаий таратқусида 325 миң әгәшкүчиси болған түрк журналист мәһмәт ели өнел әпәндиму сүй вейгә рәддийә қайтуруп мундақ дегән: “хитайниң истанбулдики сабиқ баш консули сүй вейниң қаришичә, шәрқий түркистандики җаза лагерлирида мәҗбурий қамалған 3 милйон әтрапидики уйғурниң меңиси кесәл икән. Хитай һакимийити узун йиллардин буян уйғурларни мәдәнийәт қирғинчилиқиға дучар қилип кәлмәктә. Миллий кимлик вә намаз оқуш, роза тутуш дегәнгә охшаш дини ибадәтләрни чәклигән хитай һакимийити инсанларни миллий кимлики вә дини етиқади сәвәбидин тутқун қилип лагер вә түрмиләрни толдурди вә һәр хил шәкилдә рәһимсизләрчә қийин-қистақ қилди. Һәддидин ашқан хитай консули түркчә сөзидә лагерларда қийнап азаблаватқан уйғурларға қарита, ‛уларниң меңилири кесәл, давалитиватимиз‚, дәпту, һәддидин ашқан бу дипломатқа һәддини билдүрүш керәк. ‛түркийә халимиған киши‚ дәп җакарлап дөлитигә дәрһал қайтуруш керәк” .

Хитайниң истанбулдики сабиқ баш консули сүй вей бу сөзләрни 2019 ‏-йили 5 ‏-айниң 14‏-күни демирөрән хәвәр агентлиқиниң (Demirören Haber Ajansı) мухбириниң зиярити җәрянида сөзлигәниди. Униң бу сөзлири шу вақиттиму қаттиқ наразилиқларни қозғиғаниди. Түркийәдики даңлиқ путболчи кәрәм актүркоғлуниң бу сөзләрни қайтидин тарқитип қаттиқ рәддийә бериши билән хитайниң уйғурларға қаратқан қирғинчилиқи, лагерларға солап җазалиши түркийәдә йәнә бир қетим күнтәртипкә кәлди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.