Xitayning istanbulda turushluq sabiq bash konsulining yighiwélish lagérlar toghrisidiki bayanliri türkiyede qayta reddiyege uchridi

Istanbuldin ixtiyariy muxbirimiz arslan teyyarlidi
2024.02.14
Kerem-Akturkoglu.jpg Türk milliy putbol mahiri, galatasaray kulubining kapitani kerem aktürk'oghlu türkiye bilen erméniye putbol musabiqiside. 2023-Yili 25-mart, erméniye.
AP Photo/Hakob Berberyan

Buningdin besh yil ilgiri xitayning Uyghurlarni lagérlargha keng kölemde qamishi xelq'araning eyiblishige uchrashqa bashlighanda, xitayning istanbuldiki sabiq bash konsoli süy wéy Uyghur diyaridiki yighiwélish lagérliri we Uyghurlar üstidin yürgüzülüwatqan zulum we assimilyatsiye siyasitini aqlap, türkiye ‏ démirören xewer agéntliqi (Demirören Haber Ajansı) da sözligen sözide, yighiwélish lagérlirida ménge yuyush élip bériliwatqanliqini, yeni radikal chüshenchining tesirige uchrighan kishilerning nérwisining késel ikenlikini ipadiligen shuningdek “Biz qurghan mekteplerde ixtiyariy dawalash bilen teminleymiz” dégenidi. Gerche u, bu sözlerni bir qanche yil ilgiri bayan qilghan bolsimu. Emma yéqinda türk milliy putbol mahiri kerem aktürk'oghluning xelq'ara ijtima'iy taratqusi x te süy wéyning bu widiyoluq sözlirini qaytidin tarqitip inkas yézishi bilen teng türkiye ijtima'iy taratquliri we bashqa xelq'araliq taratqularda qattiq tenqidiy inkaslar yézildi.

Türkiyening döletlik putbolchisi shundaqla türkiyediki eng chong putbol komandisi bolghan galatasaray kulubining kapitani kerem aktürk'oghlu, özining 586 ming egeshküchisi bolghan X resmiy hésabi arqiliq xitayning istanbuldiki sabiq bash konsoli süy wéyning ashu, “Lagérgha qamalghanlarning nérwisi késel” dégen sözini qayta tarqitip, uninggha reddiye qayturup: “Késel bolghini ularning méngiliri emes belki esli késellik insanlarni a'ililiridin mejburiy uzaqlashturup yighiwélish lagérlirigha sulap qoyghan qirghinchiliq zéhniyti” , dep tenqid qildi.

Kerem aktürk'oghlu X arqiliq hembehirligen yazmisida “Uyghur qirghinchiliqi” dégen atalghuni yazmisi bilen birlikte hembehirlidi.

 Kerem aktürk'oghluning mezkur bayanliri türkiyening “Yéngi shafak” (Yeni Şafak) gézitining 11‏-féwral künidiki sanida “Kerem aktürk'oghlu sherqiy türkistanning awazi boldi-xitay diplomatqa tarixi jawab” , dégen témida élan qilindi.

Biz bu heqte pikir-qarashlirini élish üchün merkizi istanbuldiki dunya Uyghur qurultiyi wexpisi re'isi abduréshit abdulhemid ependi bilen söhbet élip barduq.

Abduréshit abdulhemit ependi, bu heqte toxtilip mundaq dédi: “Xitayning bu bayanlirini chet'ellerdiki sherqiy türkistan teshkilatlirining élip barghan pa'aliyetliri, küreshliri we pidakarliqining netijiside xitayning buninggha chüshenche bérish mejburiyitide qalghanliqining bir ipadisi déyishke bolidu, chünki, yawropa ittipaqi, amérika, kanada, yaponiye, awstraliye, en'gliye, türkiye qatarliq döletlerde nurghun tetqiqatchilar tetqiqat élip bardi, parlaméntlarda qanunlar qobul qilindi, en'gliyediki musteqil Uyghur sot kollégiyeside xitayning sherqiy türkistanda irqiy qirghinchiliq élip bériwatqanliqi we insaniyetke qarshi jinayet sadir qiliwatqanliqi höküm qilindi. Mushundaq shara'itlar xitayni siyasiy, iqtisadiy we diplomatiye jehette qistawatqan bir weziyet otturigha chiqti. Bu weziyette xitay özining jinayitini aqlash üchün mushundaq bayanatlarni bérip sherqiy türkistanda élip bériwatqan qilmishlirini peqet dini radikalliq we yaki bölgünchilik déyish arqiliq özini aqlash mejburiyitide qalghanliqini körüwalalaymiz, uningdin bashqa yéqindin buyan otturigha chiqiwatqan xitay mallirigha bayqut qilish we émbargoning tesiri boluwatqanliqini körüwalalaymiz, xulase qilip éytqanda, xitayning sherqiy türkistan mesiliside özini aqliyalmaydighan bir yolgha giriptar bolghanliqini körimiz, shuningdek xitayning özining jinayitini étirap qilip, xataliqini tüzitip, u yerde adaletsiz halda türmilerde, lagérlarda yétiwatqan insanlarni qoyup bérip ulardin xelq'araning aldida kechürüm sorash, sherqiy türkistan xelqining özlirining heq-hoquqlirini özlirige tapshurup bérish we xelqning hör-erkin yashash hoquqini tonushtin ibaret yolgha mangmay turup özining jinayitini aqliyalmaydighanliqini éytalaymiz”.

Biz yene pikir qarashlirini élish üchün merkizi amérikadiki Uyghur tetqiqat merkizining mudiri abdulhakim idris bilen söhbet élip barduq, abdulhakim idris ependi, bu heqte toxtilip mundaq dédi: “Xitayning sherqiy türkistanda yighiwélish lagérliri qurghanliqi we Uyghurlarning dini étiqadi we milliy medeniyitini késellik dep qarap ularni yoqitish siyasiti yürgüzgenliki bir emeliyet, buni xitay terep her qanche qilsimu inkar qilalmaydu”.

Türkiye “Iyi” partiyesining mu'awin re'isi shundaqla parlamént ezasi piroféssor kurshad zorlu ependi, 229 ming egeshküchisi bolghan X resmiy hésabi arqiliq xitayning istanbuldiki sabiq bash konsuli süy wéyning sözlirige reddiye qayturup mundaq dégen: “Xitayning istanbuldiki sabiq bash konsoli süy wéyni, sherqiy türkistan we Uyghur türkliri toghrisidiki qobul qilishqa bolmaydighan sözliri sewebidin eyibleymen. Nechche yildin buyan sherqiy türkistanda pilanliq halda dawam qiliwatqan assimilyatsiye, meyli milliy jehettin bolsun meyli medeniyet jehettin bolsun Uyghur türklirini yoqitishni meqset qiliwatidu. Xelq'ara sahede ispatlan'ghan bu heqiqetler ochuq tursimu xitay bash konsulining mes'uliyetsizlik bilen bergen bayanliri diplomatik munasiwetlernimu selbiy jehettin tesirge uchratmaqta. Biz iyi partiyesi bölüsh süpitimiz bilen qanun we adalettin yiraq bu pozitsiyege qarshi her waqit sherqiy türkistanning yénida turimiz we ularning heq-hoquqlirini qoghdashni dawamlashturimiz”.

x Ijtima'iy taratqusida 325 ming egeshküchisi bolghan türk zhurnalist mehmet éli önél ependimu süy wéyge reddiye qayturup mundaq dégen: “Xitayning istanbuldiki sabiq bash konsuli süy wéyning qarishiche, sherqiy türkistandiki jaza lagérlirida mejburiy qamalghan 3 milyon etrapidiki Uyghurning méngisi késel iken. Xitay hakimiyiti uzun yillardin buyan Uyghurlarni medeniyet qirghinchiliqigha duchar qilip kelmekte. Milliy kimlik we namaz oqush, roza tutush dégen'ge oxshash dini ibadetlerni chekligen xitay hakimiyiti insanlarni milliy kimliki we dini étiqadi sewebidin tutqun qilip lagér we türmilerni toldurdi we her xil shekilde rehimsizlerche qiyin-qistaq qildi. Heddidin ashqan xitay konsuli türkche sözide lagérlarda qiynap azablawatqan Uyghurlargha qarita, ‛ularning méngiliri késel, dawalitiwatimiz‚, deptu, heddidin ashqan bu diplomatqa heddini bildürüsh kérek. ‛türkiye xalimighan kishi‚ dep jakarlap dölitige derhal qayturush kérek” .

Xitayning istanbuldiki sabiq bash konsuli süy wéy bu sözlerni 2019 ‏-yili 5 ‏-ayning 14‏-küni démirören xewer agéntliqining (Demirören Haber Ajansı) muxbirining ziyariti jeryanida sözligenidi. Uning bu sözliri shu waqittimu qattiq naraziliqlarni qozghighanidi. Türkiyediki dangliq putbolchi kerem aktürk'oghluning bu sözlerni qaytidin tarqitip qattiq reddiye bérishi bilen xitayning Uyghurlargha qaratqan qirghinchiliqi, lagérlargha solap jazalishi türkiyede yene bir qétim küntertipke keldi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.