Ардахан көчмәнлә идариси мудири: «түркийәниң хитай билән мәнпәәт мунасивити бар, лекин түркийәгә уйғурларға бесим қилмайду»

Мухбиримиз нуриман
2020-03-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
юртиға қайтса лагерға елип кетилиштин қорқуп, түркийәдә туруп қалған мәрипәт ханим, юртида қалған 4 балисиниң рәсимини мухбирға көрсәткән көрүнүш. 2018-Йили 21-авғуст, истанбул.
Юртиға қайтса лагерға елип кетилиштин қорқуп, түркийәдә туруп қалған мәрипәт ханим, юртида қалған 4 балисиниң рәсимини мухбирға көрсәткән көрүнүш. 2018-Йили 21-авғуст, истанбул.
AP

Түркийәдики уйғурлар хитайдин йирақта болсиму, лекин уларниң һәр вақит түркийә чеграсидин чиқириветилиш вәһимисидә яшаватқанлиқи мәлум.

Америка дөләтлик аммиви радийоси (NPR) өткән йили июндин башлап түркийәдики уйғурларниң әһвалиға диққәт қилишқа башлиған. NPR Ниң хәлқаралиқ мухбири җоһана кекис 2019-йили июнда рәсмий тәкшүрүшни башлиған болуп, у твиттер һесабида бу тәкшүрүшниң сәвәби һәққидә мунуларни язған: «нөвәттә мухбирларниң көпинчиси корона вируси билән бәнд болуп қалди, әмма мән силәрниң азрақ вақит чиқирип, NPR тәйярлиған зиянкәшликкә учриған хәлқләр, хитайниң юмшақ күчи, өгириватқан дуня күчлири һәққидики хәвәрлирини аңлишиңларни, оқушуңларни үмид қилимән.»

Җоһана кекис 13-март «әмди бихәтәр болиду дәп ойлиған: түркийәдики уйғурлар хитайниң чаңгилидин қутулалмайватиду» дегән темида тәпсилий хәвәр елан қилди. NPR Мухбирлири истанбулда яшаватқан ондин артуқ уйғур билән сөһбәтләшкән. Улар түркийәдики сақчиларниң уларни қандақ қолға алғанлиқи, немишқа уларни чеградин қоғлап чиқириш мәркәзлиригә айларчә солап қойғанлиқини тәпсилий баян қилған.

Түркийәдики бир паалийәтчи NPR мухбириға «мәлум болушичә, 2019-йили 1-айдин башлап кәм дегәндә 200 дин артуқ уйғур тутуп турулған,» дегән. Бир адвокатму өзиниң бир йил ичидә қолға елинған 400 дин артуқ уйғурға ярдәм қилғанлиқини ейтқан.

Түркийәдә яшаватқан, «вәтәнсиз күй» намлиқ шеирлар топлиминиң аптори абдурәһим имин парач өзиниң бир қанчә қетимлиқ тутулуш җәрянини, сақчиларниң көрсәткән сәвәблирини әсләп: «хитайға қарши чиқсиңиз, қәйәрдә болушиңиздин қәтийнәзәр сиз тәһдит һесаблинисиз,» деди.

2014-Йили түркийәгә кәлгәндин бери икки қетим тутулуп, тутуп турулуш мәркәзлиридә йетип чиққан абдуреһим имин парач әгәр башқиларму мушундақ әһвалға учрап қалса, немә қилиши керәклики тоғрисида тохтилип, қорқуп вә һодуқуп кәтмәй чоқум адвокат тәклип қилиш керәкликини тәкитлиди. Парачниң дейишичә, көчмәнләр тәшкилати һәқсиз адвокат билән тәминләйдиған болуп, һәрқандақ киши илтимас қилса болидикән.

Истанбулдики хитай консулханиси алдида ялғуз кишилик намайиш қилған әнвәрму бир қанчә қетим тутуп кетилгән вә «он күн ичидә чеградин чиқип кетиш» һәққидә уқтуруш тапшуруп алған. Әнвәргә уйғур районидики хитай сақчиси телефон қилип, «сениң нәдә туруватқанлиқиңни билимиз, намайшиңни тохтат,» дәп тәһдит салған. Әнвәрниң түркийәдә қанунлуқ туруш рухсити үчүн қилған илтимаси рәт қилинған. Әнвәр узун йиллардин бери өзи учраватқан әһвалларни чиқиш қилип туруп, түркийәдә яшаватқан уйғурларниң диққәт қилиши керәкликини, әгәр күтүлмигән әһвал йүз берип қалса, чоқум адвокат тутуш керәкликини, сақчиханида тутуп турулғанда адвокат көрүп чиқмиған һечқандақ һөҗҗәткә қол қоймаслиқи керәкликини әскәртти.

Биз түркийәдики уйғурларниң әндишиси вә түркийәниң уйғурларға қаратқан сиясити һәққидә түркийәниң чегра районлиридин бир болған ардахан көчмәнләр идарисиниң мудири буғра тотан әпәнди билән телефон сөһбити елип бардуқ. У түркийәдики уйғурларниң әһвали һәққидә тохтилип мундақ деди: «түркийә әслидә уйғурларға айрим яхши сиясәтләрни йүргүзүватиду. Уларға түркийәдә узун муддәтлик туруш рухсити бериливатиду. Йеқинда йәнә узун муддәтлик иқамәткә тизимлаш башлиниду. Дуняниң башқа йеридә уйғурларға айрим сиясәт йүргүзгән әһвал йоқ. Бәлким бәзибир гуруппиларға әза болуп, тизимликкә кирип қалғанлар болса дөләт бихәтәрлик үчүн тәдбир қоллиниду, униңдин башқа түркийәдә уйғурлар үчүн һәқиқәтән пайдилиқ сиясәтләр йүргүзүлүватиду.

У йәнә мундақ деди: «истанбулда көчмәнләр көп болғачқа нормал көчмәнләрниму яқтурмайду. Шәһәрниң көчмәнләрни қобул қилиш йүки ешип кәткән. Әлвәттә, түркийәниң хитай билән пайда-мәнпәәт мунасивити бар, шуңа түркийә бу мунасивәтниң бузулушини халимайду. Лекин узун муддәтлик иқамәтму һәммәйләнгә берилмәйду. Узун муддәтлик иқамәт дегәнлик түркийәдә өмүрлүк туруш һәққигә еришти дегәнлик. Әгәр түркийәдә узун муддәт яшашни давам қилса, түркийә пуқралиқиға илтимас қилалайду. Униңда чатақ йоқ. Униң үстигә түркийәгә һәрқандақ дөләт уйғурлар һәққидә бесим чүшүрәлиши натайин. Чүнки түркийәдә миллийәтчи топлумниң тәсири хили бар, улар уйғурларға һәқсизлиқ қилинишиға рухсәт қилмайду. Әгәр уйғурларниң бир мәсиләси болса, уларға дәрдини чүшәндүргүдәк бир йәр чоқум чиқиду. Әгәр бир қалаймиқан ишқа арилишип қалмиғанла болса, уйғурларға игә чиқиду. Уйғурлар түркийәни иккинчи вәтән дәп қарайду. Қәйсәри қатарлиқ башқа йәрләрдә уйғурлар көп, уйғурларға аит бир иш йүз бәргәндә бир шәкилдә хәвәр қилиниду. Таратқуларниң күчи чоң. Әгәр бир мәсилә болса таратқулар арқилиқ өзини қоғдиса болиду. Түркийәдә чоқум игә чиқидиған бир йәр чиқиду. Мениң пикримни сорисиңиз, растинла түркийәдә қийинчилиқта қалғанлар бар, лекин улар дегинимиздәк миңдин биригиму тоғра кәлмәйду. Буниңдин хатирҗәм болсаңлар болиду.»

Түркийә көчмәнләр идариси 2019-йили 6-айниң ахирида зиннәтгүл турсун вә униң икки балисини таҗикистан арқилиқ хитайға қайтурған иди. Бу һәқтики хәвәр түркийәниң ичи вә сиртидики уйғурлар арисида зор ғулғула қозғиған иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт